Filmklassiekers op het tweede gezicht

Christopher Nolan (1970)

Christopher Nolan (1970) werd geboren in Londen. Hij had een Engelse vader en een Amerikaanse moeder. Hij bracht zijn jeugd voor de helft door in Londen, en voor de andere helft in Chicago. In 1997 vestigde hij zich in Los Angeles.

Nolan debuteerde in 1998 met "Following" en brak in 2000 door met de film "Memento". Deze film wordt achterstevoren verteld, en vergt het uiterste van de oplettendheid van de kijker. Toch werd de film een commercieel succes. Dit is daarna het handelsmerk van Nolan gebleven. Zijn verhalen zijn niet makkelijk, maar toch weten ze elke keer weer een relatief groot publiek te trekken. Aldus vormt hij de verbindende schakel tussen arthouse en commerciële cinema.

Het meest bekend is wellicht zijn Batman trilogie, bestaande uit: "Batman begins" (2005), "The dark knight" (2008) en "The dark knight rises" (2012). Tussendoor maakte hij echter ook andere films die het aankijken meer dan waard zijn zoals "The prestige" (2006) en "Inception" (2010).

Ook na afloop van de "Batman trilogie" blijft Nolan zich "in the picture" spelen met films als "Interstellar" (2014) en "Dunkirk" (2017).

Ondanks de kwaliteit van zijn meer commerciële films blijft mijn voorkeur toch uitgaan naar de periode 1997 - 2005, toen de nadruk nog op arthouse lag.

Recensies

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van het werk van Christopher Nolan, zie het openinghsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Een jonge wekloze man droomt er van schrijver te worden. Om inspiratie op te doen begint hij mensen te volgen. Een van zijn "slachtoffers" is de inbreker Cobb (afbeelding 1). Gewend om op zijn hoede te zijn heeft Cobb in de gaten dat hij gevolgd wordt. Hij spreekt de jonge man hierop aan en (omdat de jonge man er blijkbaar plezier in heeft om zijn neus in andermans zaken te steken) doet Cobb hem het voorstel om zijn assistent te worden. Al snel blijkt Cobb een vreemde inbreker. Hij is meer uit op het verstoren van het leven van de bewoners van de huizen waar hij inbreekt, dan dat het hem om waardevolle spullen te doen is. Zo steelt hij uit het ene huis dameslingerie, dat hij in het andere huis op een opzichtige plek weer neerlegt. 

Het inbreken van Cobb lijkt wel nepcriminaliteit te zijn. Desondanks komt de jonge man via Cobb wel degelijk in de echt criminele wereld van de nachtclubs en de pornografie terecht.

COMMENTAAR

Men kan "Following" zien als een "voorstudie" voor "Memento" (2000, Christopher Nolan). Men kan zich zelfs afvragen of "Following" wel de aandacht zou hebben gekregen die het nu heeft, als de carrière van Christopher Nolan  vervolgens geen hoge vlucht had genomen. Dat zou overigens jammer zijn geweest want, gegeven het beperkte budget van 6.000 dollar, heeft de film een uitskende prijs / kwaliteitsverhouding. Hulde aan de acteurs, want het beperkte budhet liet geen meerdere "takes" toe. Alles moest in één keer goed. Hulde ook aan Christopher Nolan die zich in deze film ontpopt als een manusje van alles. Hij is in deze film regisseur, producer, schrijver van het verhaal, cameraman en editor.  

Terug van het low budgetgehalte naar het karakter van voorstudie. Een term die ik ontleen aan de schilderkunst, waar schilders ook vaak een houtskoolschets maken voordat ze aan het echte schilderij beginnen. Wat zijn nu de overeenkomsten tussen "Memento" en "Following"? In de eerste plaats en meest opvallende overeenkomst is de chronologie waarin het verhaal verteld wordt. Ook in "Following" zijn de scenes, net als een stel speelkaarten, goed door elkaar geschud. In tegenstelling tot "Memento" hebben we hier aan het uiterlijk van de hoofdpersoon nog enig houvast waneer in de tijd zich een bepaalde scene afspeelt. De hoofdpersoon neemt namelijk in de loop van het verhaal het volgende uiterlijk aan:

- lang haar en slordig gekleed;
- kort haar en net pak, ongeschonden gezicht;
- kort haar, net pak, gezicht geschonden door een vechtpartij.

Het verhaal wordt verteld in de vorm van een flash back structuur. Zowel in het begin als op het einde wordt de jonge man geïnterviewed door een rechercheur. Daaruit kun je opmaken dat de scenes die zich hiertussen in afspelen het verhaal en de herinneringen van de jonge man weergeven. Er zitten echter scenes bij die de jonge man zich onmogelijk kan herinneren, simpelweg omdat hij er niet bij was. Deze logische fout is de regisseur echter vergeven.

De inhoudelijke overeenkomst tussen "Memento" en "Following" is dat het in beide films gaat om een hoofdpersoon die "toevallig" in het criminele circuit terechtkomt en daarin vervolgens door anderen wordt gemanipuleerd. In "Memento" wordt dit toeval een handje geholpen door de anterograde amnesie van de hoofdpersoon, in "Following" door zijn voyeursime. Wat dat betreft is "Following" een film over voyeurisme bij uitstek. De jonge man is een voyeur door op straat mensen te volgen. Cobb is een voyeur door in de huizen van andere mensen rond te snuffelen. In de pornoindustrie, waarin de hoofdpersoon verzeild raakt, draait tenslotte ook alles om voyeurisme. Opvallend is wel het verschil tussen het voyeurisme van de jonge man en van Cobb. De jonge man bekijkt mensen in de hoop dat ze hem niet opmerken. Cobb snuffelt rond in de huizen van mensen terwijl ze er zelf niet zijn, maar doet er vervolgens alles aan opdat ze zijn bezoek wel opmerken.

De personages in de film hebben zelf geen naam, maar worden aangeduid als "de jonge man" en "de blonde vrouw". Dit komt vaker voor (bijv. in "Sunrise" (1927, F.W. Murnau)). Vaak betekent dit dat het personage in kwestie symbool staat voor een bepaald type, zoals bijvoorbeeld ook de standaardpersonages in de Italiaanse commedia dell'arte. Er wordt in dit geval afgezien van individualiteit, waardoor ook zoiets als een karakterontwikkeling onmogelijk wordt (Jan Klaassen blijft Jan Klaassen). In "Following" is Cobb het enige personage dat van een naam voorzien wordt. Dat betekent echter niet dat hij het enige personage is dat een karakterontwikkeling doormaakt (dat doet in "Following" geen enkel personage).  Ironisch genoeg is hij wel het  enige personage dat aan het eind van de film nergens sporen heeft nagelaten.

DATUM: 5 augustus 2018

EIGEN WAARDERING: 7

Following (1998) on IMDb


Reacties

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van het werk van Christoper Nolan, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Er heeft een inbraak plaatsgevonden in het huis van Leonard (Guy Pearce). Het echtpaar ontdekte de inbraak en er ontstond een handgemeen. Bij dit handgemeen kwam de vrouw van Leonard en een dader om het leven. Leonard zelf kreeg een klap op zijn hoofd, waardoor hij aan anterograde amnesie (een specifieke vorm van geheugenverlies, waarbij je geen nieuwe herinneringen meer kan aanmaken) lijdt. 

Volgens de politie was er maar één dader, maar volgens Leonard waren het er twee. Hij gaat op zoek naar de tweede dader om de dood van zijn vrouw te wreken. Het spreekt vanzelf dat zijn geheugenverlies de zoektocht niet makkelijker maakt. Ter ondersteuning van zijn geheugen bedient Leonard zich van korte notities, polaroid foto's en zelfs tatoeages. Tijdens zijn zoektocht maakt Leonard kennis met Natalie (die in een bar werkt) en Teddy (een undercover politieagent).

COMMENTAAR

Opvallend aan "Memento" is niet zozeer het verhaal, als wel de manier waarop het verteld wordt. De film begint aan het eind van het verhaal. Nu gebeurd dat wel vaker bij films die met behulp van een flash back structuur verteld worden. In dat geval spingt de film na de openingsscene (die het einde van het verhaal vertelt) terug naar het begin, waarna in de rest van de film in chronologische volgorde weer naar het einde wordt toegewerkt.  De vertelstructuur van "Memento" is ingewikkelder, veel ingewikklder. Onderstaand een poging om deze vertelstructuur in kaart te brengen.

- In de film wisselen kleurenscenes en zwart-wit scenes elkaar af.
- De kleurenscenes beginnen aan het eind van het verhaal en lopen terug in de tijd (het eind van elke kleurenscene is het begin van de voorgaande kleurenscene)
- De zwart-wit scenes beginnen aan het begin van het verhaal en zijn geordend in chronologische volgorde. Het eind van elke zwart - wit scene is dus het begin van de volgende zwart-wit scene.
- Aan het eind van de film komen de kleuren- en zwart-wit scenes bij elkaar. De film eindigt dus midden in het verhaal.
- Bovenstaande geldt voor de volgorde van de scenes. De scenes zelf zijn chronoligisch, met uitzondering van de eerste kleurenscene (waarmee de film opent). Deze scene is in omgekeerde volgorde. Zo zien we een polaroid foto langzaam vervagen en ingeslikt worden door de camera.

Gezien bovenstaande vertelstructuur is het een wonder dat je als kijker het verhaal nog een beetje snapt. Hulde voor film editor Dody Dorn. In sommige commentaren wordt de vertelstructuur afgedaan als gekunsteld. Een truc van de regisseur om de film meer aandacht te laten krijgen dan deze eigenlijk verdient. Ik ben het daar niet mee eens. Door de vertelstructuur houdt de regisseur de kijker gedurende de film in verwarring (ik had het in de vorige zin niet voor niets over een "beetje snappen"), maar deze verwarring is functioneel. De kijker wordt immers in dezelfde situatie gebracht als de hoofdpersoon, die ook niet meer weet wat zich in het recente verleden heeft afgespeeld. Net als de hoofdpersoon wordt de kijker voordurend geconfronteerd met mensen die hij voor het eerst ziet, maar die wel alles van de hoofdpersoon weten. Een uiterst ongemakkelijke, om niet te zeggen bedreigende, ervaring.

Er zijn meer films waarin "de waarheid"  moeilijk grijpbaar is. De bekendste is misschien wel "Rashomon" (1950, Akira Kurosawa). In deze film wordt dezelfde gebeurtenis door de ogen van diverse personages bezien. Deze personages zijn echter "psychisch gezond", zodat Rashomon meer filosofisch van aard is (bestaat "de waarheid" eigenlijk wel). "Memento" stelt het bestaan van de waarheid als zodanig niet ter discussie. Thema van "Memento" is het onvermogen van de hoofdpersoom om de recente werkelijkheid te kennen en vast te houden. Wat dat betreft is "Memento" geen filosofische maar een psychologische film. 

Enkele neurologen hebben aangegeven dat "Memento" (relatief gezien, voor een populair medium als film) een vrij correcte weergave biedt van de gevolgen van anterograde amnesie. Als ik het goed begrijp gaan bij anterograde amnesie geen herinneringen verloren, maar kan de patiënt na het trauma geen nieuwe herinneringen meer aanmaken. Dit in tegenstelling tot retrograde amnesie, waarbij juist wel herinneringen verloren gaan maar de patiënt in staat blijft nieuwe herinneringen aan te maken. Hoewel ik geen neuroloog ben, lijkt mij de film niet helemaal te passen bij de symptomen van anterogade amnesie. In de zwart-wit scenes, zie zich afspelen na de inbraak, haalt de hoofdpersoon herinneringen op aan zijn tijd als verzekeringsagent (er zit, om het nog moeilijker te maken, dus ook nog een "echte" flashback in de vertelstructuur). Hij praat met name over een claim die hij moest beoordelen  van een man met geheugenverlies. Gedurende de film ga je je als kijker steeds meer afvragen of hij zijn eigen situatie en de situatie van deze man niet een beetje door elkaar haalt. Met andere woorden er zijn misschien wel degelijk herinneringen van voor de inbraak verminkt geraakt, en dat sluit dan weer niet aan bij de omschrijving van anterogade amnesie. Het is de regisseur vergeven.

"Memento" draait vooral om Leonard, maar heeft voor het overige een vrij cynisch mensbeeld. De uitbater van het motel waar hij logeert heeft hem twee kamers aangesmeerd, maar dat is dan nog een relatief onschuldig misbruik van de aandoening van Leonard. Hoe zit het eigenlijk met Natalie en Teddy? Helpen deze Leonard met het vinden van de tweede dader of spannen ze hem voor hun eigen karretje? Het zijn vragen die je je als kijker steeds nadrukkelijker gaat stellen. Het mensbeeld van "memento" is cynisch, maar helaas ook realistisch. In Nederland komen gevallen van financiële oplichting van mensen met geheugenproblemen (bijvoorbeeld dementerende bejaarden) regelmatig in het nieuws. Naar schatting worden maar liefst 30.000 mensen per jaar slachtoffer van deze vorm van oplichting.

DATUM: 5 augustus 2018

EIGEN WAARDERING: 9

Memento (2000) on IMDb


Reacties

DE REGISSEUR

Voor een introductie op het werk van Christopher Nolan, zie het openingsartikel op de aan hem gewijde pagina.

 

HET VERHAAL

Inspecteur Will Dormer (Al Pacino) ligt onder vuur in zijn eigen stad Los Angeles en wordt uitgezonden om een moordzaak in het verre Alaska op te lossen. Door de middernachtzon kan hij daar de slaap maar moeilijk vatten (afbeelding 1). Als hij een val zet voor de moordenaar (Robin Williams), hapt deze inderdaad toe maar weet via een geheime gang toch te ontvluchten. Er ontstaat een achtervolging in de dikke mist, waarbij Dormer zijn collega inspecteur voor de moordenaar aanziet en neerschiet.

Dormer probeert de moordenaar de schuld te geven van de dood van zijn collega, en zijn eigen aandeel in de doofpot te stoppen. Het wordt echter allemaal wel erg gecompliceerd. Niet alleen komt er een speciaal onderzoek naar de dood van de politieman, maar de moordenaar heeft het noodlottige incident gezien en probeert Dormer ermee te chanteren.

Uiteindelijk resulteert alles in een grote "shootout" waarbij Dormer, de moordenaar en locale rechercheur Ellie Burr (Hilary Swank) betrokken zijn.

COMMENTAAR

Insomnia is een remake van de gelijknamige film van Eric Skjoldbjærg uit 1997. De film is echter duidelijk wat "gladder en Amerikaanser" dan het origineel. Ik noem de volgende punten.

- In het Noorse origineel had de rechercheur te maken met persoonlijke problemen (relaties, drank). In de remake heeft Dormer problemen met "interne zaken" die een onderzoek doet naar de onconventionele opsporingsmethoden  die hij gebruikt.
- In het Noorse origineel is het landschap voornamelijk rommelig en somber, dit ter afspiegeling van de geestesgesteldheid van de rechercheur. In de remake zitten enkele prachtige plaatjes van de ongerepte natuur in Alaska.
- Het Noorse origineel gaat vooral over de rechercheur die met zichzelf in de knoop zit. In de Amerikaanse versie zitten veel meer confrontaties met anderen ingebakken. Zo is de rol van de moordenaar veel groter. Maar ja, Robin Williams laat je ook geen klein rolletje spelen (zie afbeelding 2 waarin Al Pacino als de rechercheur en Robin Williams als de moordenaar in gesprek zijn n.a.v. de chantagepoging van laatstgenoemde). Ook de rol van Ellie Burr, de locale rechercheur, is veel groter. In de Noorse versie bleef het bij verdenkingen aan het adres van de rechercheur, in deze film heeft Burr op een gegeven moment het bewijs tegen Dormer rond.
- De Amerikaanse versie bevat actiescènes die strikt genomen niet nodig zijn voor het verhaal, maar het wel wat meer "peper en zou" geven. Ik noem de achtervolging door Dormer van de moordenaar over een rivier met ronddrijvende boomstammen,waarbij hij op een gegeven moment in het water valt en moeite heeft tussen de boomstammen door weer boven water te komen. Ik noem ook de one night stand (aan het eind van de film) tussen Dormer en de eigenaresse van het motel waar hij verblijft.
- De Amerikaanse versie wordt besloten met een shoot-out, waarbij zowel de moordenaar als Dormer om het leven komen (afbeelding 3). In de Noorse versie gaat de rechercheur aan het eind van het verhaal gewoon weer naar zijn standplaats terug en worden de verdenkingen tegen hem niet verder onderzocht.

Heeft Nolan (na het baanbrekende "Memento", 2000) met deze film een slappe remake afgeleverd, waarbij de scherpe kantjes van het origineel werden afgevijld? Zo ver zou ik niet willen gaan. In de eerste plaats zou het niet verstandig zijn geweest het succes van "Memento" te willen kopiëren. Daarvoor is deze film te uniek. In de tweede plaats is de remake van "Insomnia" helemaal niet zo'n slappe hap. Immers een misdaadfilm waarbij de rechercheur voor een groot deel van de film meer met zichzelf dan met zijn verdachte in gevecht is blijft toch uitzonderlijk. Ook uitzonderlijk is een misdaadfilm waarbij de sympathie van de kijker niet onvoorwaardelijk bij de rechercheur ligt. In het begin is dat nog wel zo. Als Dormer iemand van interne zaken aan de lijn krijgt valt hij behoorlijk tegen hem uit. Het zijn een stelletje bureautijgers die niet de moed hebben om het echte politiewerk doen maar ondertussen wel de echte agenten lastig vallen met hun stomme regeltjes. Goed dat het eens gezegd wordt, denk je als kijker. Als dan later in de film blijkt dat Dormer in eerdere zaken zelf bewijsmateriaal in elkaar heeft geknutseld en dit op de plek van de verdachte heeft verstopt louter en alleen omdat hij het bewijs niet rond kreeg terwijl zijn intuïtie hem zei dat deze verdachte schuldig was, ja dan ga je als kijker toch wat anders denken over zijn problemen met interne zaken.

Al met al is de Amerikaanse versie wat gladder maar ook wat mooier dan de Noorse. Plussen en minnen vallen tegen elkaar weg en ik komt tot dezelfde waardering.

DATUM: 23 februari 2014

EIGEN WAARDERING: 6

Insomnia (2002) on IMDb


Reacties