Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    1966: Persona (Ingmar Bergman)

    DE REGISSEUR

    Voor een inleiding op het werk van Ingmar Bergman, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

    HET VERHAAL

    Elisabet (Liv Ullman), een actrice die plotseling is opgehouden met praten, gaat samen met verpleegster Alma (Bibi Andersson) naar een rustig zomerhuis vlak bij de zee. De rollen lijken daar echter langzaam om te draaien. 

    COMMENTAAR

    Velen beschouwen "Persona" als een meesterwerk. Ook Ingmar Bergman zelf zag het als één van zijn belangrijkste werken. Ik ben het daar, om met de deur in huis te vallen, niet mee eens. De film is naar mijn mening enerzijds te pretentieus / modieus en anderzijds te dubbelzinnig. Wat dat laatste betreft zullen sommigen het met mij eens zijn, maar dit niet als minpunt zien.

    Voordat ik dieper op mijn bezwaren inga, eerst wat over de betekenis van de film die wel duidelijk is. "Persona" betekende in het Latijn een masker dat een toneelspeler droeg om een bepaald personage uit te beelden. De hoofdpersonen in deze film beelden ook een bepaald personage uit, ze zijn niet zichzelf. Om dat nog eens extra te accentueren benadrukt Bergman steeds dat het hier om film gaat. In het begin zie je een projector waarin een film opgestart wordt. Ergens halverwege de film loopt de film vast. En op het eind eind zie je opeens een cameraopstelling in beeld, waarbij je door het oog van deze camera de scene ziet die aan de gang is (en die na dit intermezzzo gewoon doorgaat). Kortom, waar de meeste regisseurs alle moeite doen om je te doen vergeten dat je film kijkt, maakt Bergman je daar in deze film als kijker juist voortdurend op attent.

    Zoals ik al zei, zijn de hoofdpersonen dus niet zichzelf. Maar wie zijn ze dan wel? In het begin is dat redelijk duidelijk. Elisabet is de patiënt, die om de één of andere reden weigert te praten, Alma is de zuster. Al snel na aankomst in het zomerhuis blijkt echter dat Alma slecht tegen de stilte kan. Ze begint onophoudelijk te kletsen. In het begin nog over ditjes en datjes, maar reeds spoedig volgen de intieme ontboezemingen. Zo vertelt ze over een avontuurtje aan het strand en de abortus die daar het gevolg van was. Het blijkt dat Alma over een aantal zaken (o.a. haar relatie) erg onzeker is, en het luisterende oor van Elisabet wel prettig vindt. Tevens worden suggesties gewekt dat het meer is dan een luisterend oor, dat zich een lesbische relatie ontwikkelt.

    Tijdens een rit naar de stad en naar de kliniek is Alma haar nieuwsgierigheid niet de baas en leest een brief van Elisabet aan de dokter. Deze doet daarin verslag van de ontboezemingen van Alma en merkt op dat ze het leuk vindt om Alma te analyseren. De rollen lijken nu volledig omgedraaid! Hierbij moest ik denken aan "The silence of the lambs" (Jonathan van Demme, 1991). In deze film draaien de rollen tussen psychopaat Hannibal Lecter (Anthony Hopkins) als ondervraagde en FBI agent Clarice Starling (Jodie Foster) als ondervrager namelijk op een gegeven moment ook volledig om. De vergelijking is misschien een beetje vergezocht, maar dat heb je met associaties niet altijd in de hand.  Alma is ondertussen erg kwaad. Ten eerste is haar vertrouwen in Elisabet beschaamd en ten tweede ervaart ze de opmerking over het leuke analyseren als kleinerend. Als ze dan ook per ongeluk een drinkglas breekt, laat ze een scherf op het pad liggen. Als Elisabet erin trapt voelt dat echter niet als wraak, maar meer als onmacht. Uit frustratie heeft ze haar beroepscode (beter maken in plaats van verwonden) geschonden.

    Op het laatst komen de omgedraaide rollen toch weer bij elkaar. Ook Elisabet blijkt in het verleden een trauma te hebben opgelopen. In haar geval betrof dat het onvermogen om haar zoon volledig lief te hebben en hem niet ook te zien als een handenbinder voor haar carrière. Het gesprek (of beter monoloog, want Elisabet zegt niet zoveel) hierover zien we twee keer na elkaar (echt letterlijk, woord voor woord). Eerst met het gezicht van Elisabet in beeld, de tweede keer met het gezicht van Alma in beeld. Ook dit is weer zo'n subtiele aanwijzing dat we naar een film zitten te kijken. Er zijn meer films waar dezelfde scene meerdere keren, maar dan steeds uit een ander perspectief, wordt vertoond. Ik denk aan "Rashomon" (Kurosawa, 1950) en "Satantango" (Tarr, 1994). Zo letterlijk als het hier echter gebeurd zie je zelden. Het laatste deel van de film, en dat moet de film wel nagegeven worden, is trouwens toch rijk aan cinematografische ideeën. Zo zien we, in wat misschien wel de beroemdste scene van de hele film is, de gezichten van Elisabet en Alma versmelten tot één gezicht. Erg knap, want het lijkt echt één gezicht, terwijl de twee dames er toch onmiskenbaar anders uitzien.

    Aan het slot van deze recensie keer ik terug naar mijn bezwaren van pretentieus en dubbelzinnig. Het prententieuze van de film schuilt wat mij betreft in de reden van het zwijgen van Elisabet. Op diverse plekken in de film wordt de suggestie gewekt dat dat iets te maken heeft met het geweld in de wereld (Vietnam, WO II). Daartoe worden zelfs nieuwsbeelden van een Vietnamese monnik die zichzelf verbrand in de film gemonteerd (in afbeelding 2 zien we de scene waarin Elisabet naar deze beelden kijkt). Misschien wel modieus in 1966, maar wat mij betreft niet waarschijnlijk. In de rest van de film is Elisabet namelijk een tamelijk koel en analyserend personage. Waarschijnlijker lijkt dat haar zwijgen iets te maken heeft met persoonlijke omstandigheden, zoals de relatie met haar zoon. Het dubbelzinnige van de film vind ik het verband dat gesuggereerd wordt tussen de psychologische schrammen van de hoofdpersonen en het niet zichzelf c.q. patiënt zijn. Iedereen loopt wel een psychologische schram / teleurstelling op in zijn leven en iedereen speelt in meer of mindere mate een rol. Om daar nu meteen een slachtoffer- of patiëntstatus aan te verbinden gaat mij erg ver. De psycho-analyse van Freud en Jung stond duidelijk in hoger aanzien in 1966 dan nu het geval is, en de film heeft daardoor iets gedateerds. Er zijn mensen die dat van alle films van Bergman vinden, en voor deze film ben ik dat (bij wijze van uitzondering) met ze eens.

    DATUM: 10 april 2013

    EIGEN WAARDERING: 7

    Persona (1966) on IMDb

    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters