Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    1965: Doctor Zhivago (David Lean)

    DE REGISSEUR

    Zie voor enkele opmerkingen over David Lean (1908 - 1991) het inleidende verhaal op de aan hem gewijde pagina.

    HET VERHAAL

    De film opent met de zoektocht van Generaal Yevgraf Zhivago (Alec Guiness) naar de dochter zijn halfbroer Youri Zhivago (Omar Sharif) en Lara Antipova (Julie Christie). Als hij het meisje gevonden denkt te hebben verteld hij aan haar het verhaal van hun romance.

    Dit verhaal begint voor de eerste wereldoorlog. Youri Zhivago is al vroeg wees en groeit op bij vrienden van zijn moeder in Moskou. Als jong volwassene wordt hij verliefd op zijn stiefzusje Tonya Gromeko (Geraldine Chaplin). Lara woont omstreeks die tijd ook in Moskou, samen met haar moeder die weduwe is. Zij heeft een relatie met de linkse intellectueel Pasha Antipov. Nadat tijdens een vreedzame demonstratie troepen van de Tsaar op de menigte zijn ingereden en Pasha daarbij gewond is geraakt, radicaliseert hij en komt definitief in het kamp van de Bolsjewieken terecht.

    Lara's moeder heeft een minnaar, de opportunistische zakenman / politicus Victor Komarovsky (Rod Steiger). Deze toont echter ook meer dan gezonde belangstelling voor Lara (afbeelding 1). Deze toenadering leidt uiteindelijk tot een zelfmoordpoging van haar moeder en een moordpoging (op kerstavond) van Lara op Komarovsky. Aangezien zij echter een ongeoefende schutter is raakt zij hem slechts in de arm. In beide gevallen (de zelfmoordpoging en de moordpoging) wordt de hulp van Youri Zhivago als dienstdoende arts ingeroepen. Op deze manier leert hij Lara kennen. 

    Hun beider levens gaan echter verder. Youri trouwt met Tonya en krijgt een zoon (Sasha), Lara trouwt met Pasha en krijgt een dochter (Katya). Zo staan de zaken er voor als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. In deze oorlog worden de nog jonge gezinnen totaal uit elkaar gerukt. Pasha dient aan het front, en de geruchten gaan dat hij is gesneuveld. Youri wordt arts in het leger en Lara gaat als vrijwilligster de verpleging in. De Eerste Wereldoorlog gaat over in de Russische revolutie, en Youri en Lara komen elkaar opnieuw tegen, ditmaal in een veldhospitaal waar ze gedurende een half jaar met elkaar samenwerken. Tijdens deze samenwerking ontstaat er een romance, die echter zuiver platonisch blijft omdat ze allebei al een gezin hebben.

    Na de oorlog keert Youri naar huis terug. In Moskou aangekomen ontdekt hij dat het huis van zijn stiefouders is gevorderd door de revolutionaire garde en in appartementen is verdeeld. Samen met vrouw, kind en stiefvader (zijn stiefmoeder is inmiddels overleden) bewoont hij één van deze appartementen. Het leven in Moskou wordt al snel ondragelijk. Niet alleen was de familie Gromeko voor de revolutie rijk, wat ze verdacht maakt, maar bovendien is Youri naast arts ook nog dichter. Een bourgeois kunstvorm. Via zijn halfbroer weet hij de papieren in orde te krijgen voor de treinreis naar het familielandgoed Varykino in de Oeral.

    Deze treinreis vindt plaats tijdens de strijd tussen de "Witten" en de "Roden". Afwisselend rijdt de trein door Wit en door Rood gebied. Tijdens deze reis vindt een toevallige ontmoeting plaats met Pasha Antipov, die niet omgekomen blijkt te zijn maar het tot officier in het Rode leger heeft geschopt en onder de naam Strelnikov door het leven gaat. Strelnikov is een heel ander mens geworden dan Pasha Antipov ooit was, hij is getrouwd met de revolutie en niet van zins om terug te keren naar zijn vrouw en dochter, die in Yuriatin (niet ver van Varykino) wonen. Private life is dead!

    Aangekomen op het landgoed Vaykino trekt de familie niet in het hoofgebouw (afgesloten door revolutionairen), maar in het knechtenverblijf. Daar wonen ze eenvoudig maar naar tevredenheid. Tijdens een bezoek aan de bibliotheek van Yuriatin loopt Youri Lara weer tegen het lijf en de lang onderdrukte gevoelens komen weer boven. Vanaf dat moment leidt hij een dubbelleven, getrouwd met Tonya en Lara als minnares (afbeelding 3). Als Tonya weer zwanger wordt besluit hij met dit dubbelleven te stoppen en neemt afscheid van Lara. Op weg van Yuriatin naar Varykino wordt hij echter gekidnapt door het Rode leger, die een legerarts nodig hebben. Opnieuw zit hij twee jaar in het leger, waarna hij deserteert. Van Lara, waar hij toch weer naar terugkeert, verneemt hij dat Tonya, Sasha en zijn stiefvader via Moskou naar Parijs zijn uitgeweken.

    Komarovsky, die inmiddels een hoge positie in de Communistische partij heeft, waarschuwt de twee dat ze in Yuriatin niet veilig zijn en biedt ze een vrijgeleide naar het Verre Oosten aan. Ze gaan er niet op in, maar wijken uit naar het leegstaande Varykino, dat tijdens de winter in een sprookjesachtig winterwonderland is veranderd (afbeelding 4). Ook daar zijn ze, na het in het ongenade vallen van Stelnikov (nog steeds officieel de echtgenoot van Lara), niet veilig. Opnieuw is Komarovsky de boodschapper van het nieuws. Youri weet Lara te overtuigen om dit keer met hem mee te gaan, zelf zal hij ze achterna komen (wat hij niet doet). 

    En zo verliezen Youri en Lara elkaar definitief uit het oog. Lara vertelt Komarovsky in de trein dat ze zwanger is van Youri. Ze krijgt een dochter in Mongolië, die ze echter kwijtraakt in de chaos die het gevolg is van de ineenstorting van het Witte leger. Terug in Moskou probeert ze, met steun van de halfbroer van Youri, haar dochter weer te vinden tussen de vele wezen die naar Moskou gedeporteerd zijn. Tevergeefs! Het is tijdens een deze zoektocht dat Youri haar vanuit de tram ziet lopen. Hij stapt uit en rent haar achterna, maar wordt door een hartaanval geveld (FdJ: het einde is niet sterkste deel van de film en nogal melodramatisch). Later zal Lara zelf verdwijnen in de nevelen van de Stalinistische werkkampen. En zo blijft de halfbroer van Youri over, die haar zoektocht voortzet, en zijn we terug bij het begin van de film.

    HET COMMENTAAR

    Toen "Doctor Zhivago" verscheen werd de film neergesabeld in de kritieken. Hier werd een boek dat de Nobelprijs voor de literatuur had gewonnen verfilmd als een doktersromannetje. Hier werd de geschiedenis gebruikt als achtergronddecor voor een mierzoete romance. Een romance bovendien tussen twee hoofdpersonen die het verhaal nogal passief over zich heen laten komen, slappe karakters dus. Nee, de film was niets als mooie plaatjes.

    Nu is dat laatste zeker waar, de beelden zijn oogstrelend! Of het nu gaat om het vlammend rood uit het begin van de film, de treinreis door de uitgestrekte vlakten van Rusland of het wintersprookjesland van Varykino. Een belangrijke verklaring voor de populariteit van de film zal dan ook hierin gelegen zijn. Want alle kritieken ten spijt, de film was en is populair. Nu de film bijna 50 jaar oud is werd ze onlangs als klassieker in filmhuis Chassé gedraaid, en de zaal zat zeker halfvol. Daar kunnen, spreek ik uit ervaring, maar weinige klassiekers zich op beroepen.

    De populariteit van de film alleen maar toeschrijven aan de mooie plaatjes is mij echter toch iets te makkelijk. Zeker, het boek van Pasternak werd gestript van veel (concrete) politieke inhoud, maar (op een meer abstract niveau) gaat de film nog wel degelijk over de verhouding tussen het individu en de politiek. We komen personages tegen die deze verhouding zeer verschillend zien. Zo is er de figuur van de Antipov / Strelnikov, die de politiek bewust opzoekt. Zo zeer zelfs dat hij zijn privéleven er aan opoffert ("Private life is dead"). Daartegenover staan dan Youri en Lara. Zij bemoeien zicht niet met de politiek, helaas bemoeit de politiek zich met hun. Tussen deze twee uitersten staat de opportunist Komarovsky, die de politiek gebruikt voor privé-doeleinden maar deze privé-doeleinden er zeker niet aan opoffert. Op het eerste gezicht is deze Komarovsky een uiterst onsympathieke figuur. Dat is ook de mening die Youri en Lara over hem hebben. Maar Lara's leven was heel wat sneller fout gelopen als Komarovsky niet af en toe had ingegrepen. Bovendien was Komarovsky niet ver van de waarheid als hij in het begin van de film Antipov als volgt beoordeelt:

    "There are two kinds of men and only two. And that young man is one kind. He is high-minded. He is pure. He's the kind of man the world pretends to look up to, and in fact despises. He is the kind of man who breeds unhappiness, particularly in women. Do you understand?"

    De verhouding tussen individu en politiek zoals hier geschetst heeft wel wat te maken met de verhouding tussen "grote geschiendenis" en "kleine geschiedenis" (de geschiedenis van een individu) zoals die aan de orde komt in een film als bijvoorbeeld "The unbearable lightness of being" (Kaufman, 1988).

    Zoals uit het bovenstaande misschien wel blijkt, ben ik van mening dat de kritiek op de film misschien niet helemaal onterecht, maar wel schromelijk overdreven is. Dezelfde kritiek was immers ook mogelijk geweest bij "Lawrence of Arabia" (Lean, 1962). Wat is dit immers anders dan een avonturenfilm met de geschiedenis als achtergronddecor. Blijkbaar lag de geschiedenis van het Arabisch schiereiland als achtergronddecor in de Koude oorlog minder gevoelig dan de Russische revolutie. We moeten hierbij niet vergeten dat het verschijnen van Doctor Zhivago (1957), de Nobelprijs voor Pasternak die hij van de autoriteiten niet in ontvangst mocht nemen (1958) en het overlijden van Pasternak (1960) in die tijd nog vers in het geheugen lag. Een kwestie van tijdgeest dus. En zo kunnen we anno 2014, bijna 50 jaar na dato en de Koude oorlog ver achter ons, weer ongegeneerd wegzwijmelen bij de romance tussen Youri Zhivago en Lara Antipova.

    DATUM: 5 januari 2014

    EIGEN WAARDERING: 8

    Doctor Zhivago (1965) on IMDb

    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters