Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    1941: Citizen Kane (Orson Welles)

    DE REGISSEUR

    Voor een introductie op het werk van Orson Welles, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

    HET VERHAAL

    De film begint met het overlijden van Charles Foster Kane, een rijke mediamagnaat. Voor hij zijn laatste adem uitblaast prevelt hij nog iets over "rosebud" (rozenknop). Nadat de film ons via een gefingeerd item op het televisiejournaal in vogelvlucht door het leven van de hoofdpersoon heeft geleid, wordt een journalist er op uitgestuurd om de diepere betekenis van het woord "rosebud" te onderzoeken.

    Hij doet dat door diverse mensen die een rol in het leven van Kane gespeeld hebben te interviewen. En zo nemen we voor de tweede keer, maar nu met iets meer diepgang, kennis van het leven van Kane. Zijn jeugd in een armoedige familie, die van de ene dag op de andere dag rijk wordt omdat er een goudmijn onder hun huis ligt. Hoe deze rijkdom in een trust (een soort van stichting) wordt geplaatst ten behoeve van de kleine Charles, die naar een chique kostschool in het Oosten wordt gestuurd. Als Charles op zijn 25e aan het geld in de stichting kan komen, koopt hij er een krant mee op die hij uitbouwt tot een media-imperium. Op een gegeven moment krijgt Kane politieke ambities en is in de race voor een gouverneurspositie. De verkiezingscampagne, die zo goed leek te verlopen, ontspoort op het laatste moment als een buitenechtelijke relatie aan het licht komt. Na zijn verkiezingsnederlaag besluit Kane van zijn eerste vrouw te scheiden, en zijn maitresse te trouwen. Hij ziet voor haar een carrière als operadiva in het verschiet. Hoeveel geld hij echter ook in haar carrière investeert, het kan haar gebrek aan talent niet verbloemen.

    Uiteindelijk verzuurt ook zijn tweede relatie. In een gigantisch huis, volgepropt met her en der verzamelde kunstschatten, slijten Kane en zijn tweede vrouw als twee vreemden voor elkaar hun dagen. Na de dood van Kane wordt zijn huis ontruimd. De kunstschatten worden afgevoerd, de troep wordt opgeruimd. Tot de troep wordt ook gerekend de kinderslede van de kleine Charles. Bij het in de oven gooien zoemt de camera op deze slee in. Aan de voorkant zien we een geschilderde rozenknop.

    COMMENTAAR

    Toen Welles "Citizen Kane" maakte was hij 25 jaar. Hij had eerder (in 1938) naamgemaakt met het hoorspel "The war of the worlds", naar het verhaal van naamgenoot H.G. Welles. Tijdens dit hoorspel dachten sommigen dat er werkelijk een invasie van Marsmannetjes aan de gang was en brak er paniek uit. Door deze naam kregen Welles en zijn team bij het maken van "Citizen Kane" grote artistieke vrijheden. Iets wat in de filmindustrie van die dagen zeker geen vanzelfsprekendheid was.

    Eenmaal gereed verzamelde de film grote roem. Jarenlang werd de film door filmjournalisten uitgeroepen tot "de beste film ooit gemaakt". Adel verplicht, en wat mij betreft maakt de film zijn roem niet waar. De eerste keer dat ik de film zag kon deze mening nog te wijten zijn aan te hoog gespannen verwachtingen. Toen ik de film laatst voor de tweede maal zag leidde dat echter niet tot rehabilitatie. Onderstaand zal ik trachten aan te geven waarom.

    Structuur van het verhaal

    Het verhaal wordt verteld in vijf, elkaar deels overlappende flashbacks, waarin verschillende personages terugkijken op hun herinneringen aan Kane. De overlap van deze verhalen is niet helemaal consistent. Hierdoor wordt de vraag actueel of er wel zo iets is als een "objectieve waarheid", of dat iedereen zijn eigen subjectieve waarheid heeft. Een vraag die overigens nog veel indringender aan de orde wordt gesteld in "Rashomon" (Kurosawa, 1950). In deze film overlappen de gebeurtenissen die door de diverse verhalen worden beschreven elkaar niet gedeeltelijk, maar vallen ze in hun geheel samen. Toch zijn ook in deze film de verhalen verschillend. 

    Naast het feit dat door de vertelstructuur het bestaan van een objectieve waarheid in twijfel wordt getrokken, wordt door het einde van de film bovendien het nut van de objectieve waarheid ter discussie gesteld. Aan het eind van de film weet de kijker, in tegenstelling tot de journalist die alle verhalen aan elkaar knoopt, waar Kane het over had met zijn "rosebud". Maar schiet de kijker hier iets mee op? Er gaapt nogal een gat tussen het (objectieve) voorwerp waar het over gaat en de (subjectieve) betekenis die dit voor Kane had. Ik kom hier later op terug.

    Inhoud van het verhaal

    "Citizen Kane" gaat in wezen om het grote ego van Kane. De wil om anderen de loef af te stelen lijkt zijn diepste drijfveer te zijn. De inhoud / intrinsieke waarde van de geleverde prestatie doet er minder toe. Dit geldt zowel voor het opbouwen van een media-imperium, het verzamelen van kunst (heb om de heb, nergens in de film blijkt dat Kane van zijn kunst geniet) als de opera-carrière van zijn tweede vrouw. Die vrouw zelf heeft, veel beter dan Kane, zicht op haar beperkingen. Zij hoeft niet zo nodig een opera-carrière, zij heeft liever een goed huwelijk.

    Dat deze competitiedrang resultaten oplevert, blijkt duidelijk uit de film. Of Kane er zelf ook gelukkiger van wordt, is een tweede. Hier komt de subjectieve betekenis van "rosebud" om de hoek kijken. Het is niet zozeer een verwijzing naar de slee, maar naar de gelukkige dagen dat hij in het schamele pensionnetje van zijn moeder van een onbezorgde jeugd genoot. Een onbezorgdheid die hij de rest van zijn leven vergeefs heeft nagejaagd.

    Het is een publiek geheim dat William Randolph Hearst model stond voor Charles Foster Kane. Zowel de rijkdom van Hearst als van Kane is te danken aan een goudmijn. Toch zijn er ook verschillen. Hearst werd rijk geboren, Kane groeide op in armoede en werd pas later rijk. Welles wijst op dit verschil in het volgende citaat:

    "William Randolph Hearst was born rich. He was the pampered son of an adoring mother. That is the decisive fact about him. Charles Foster Kane was born poor and was raised by a bank".

    Dit verschil is niet onbelangrijk als het gaat om het begrijpen van het grote ego en de competitiedrang van Kane, die naar mijn mening het centrale thema van de film vormen. Laatst las ik in de krant dat iemand onderzoek had gedaan naar de oorzaken van de financiële crisis die begon in 2008. Hij had gevonden dat banken geleid door een "nieuwe rijke" zich risicovoller gedroegen als banken die werden geleid door iemand die al uit een rijk geslacht kwam. Blijkbaar is het idee zich te moeten bewijzen, met alle gevaren die daar bij komen kijken, het meest overheersend in de generatie die rijkdom heeft vergaard (1).

    Kijkt men op deze manier naar de film dan kan een interessante vergelijking worden gemaakt met "The magnificent Ambersons" (Welles, 1942), de tweede film van Welles. Waar in "Citizen Kane" de hoofdpersoon Charles Foster Kane een "nouveau riche" is, is George Minafer Amberson uit "The magnificent Ambersons" juist afkomstig uit een oud adellijk geslacht (dat zijn vermogen verliest).

    Techniek van de film

    Het meest bekend is de film wellicht om de vernieuwende cameratechnieken die in deze film wellicht niet voor het eerst werden toegepast, maar wel voor het eerst samenkwamen. Te noemen zijn de volgende technieken.

    - Deep focus: zowel de voor- als de achtergrond komen scherp in beeld. Hiermee kunnen dus meerdere, en soms contrasterende, acties tegelijkertijd in beeld worden gebracht. Zie als voorbeeld afbeelding 1. Op de achtergrond speelt de kleine Charles in de sneeuw (met zijn slee!), op de voorgrond richten zijn ouders de trust voor hem op en regelen zijn voogd in het verre Oosten.
    - Low angle: de personages die op deze wijze in beeld worden gebracht zien er indrukwekkend en ook wel enigszins bedreigend uit. Hierdoor kon het grote ego van Kane in diverse opnamen benadrukt worden. Zie als voorbeeld afbeelding 2, waarin Kane overlegt met zijn campagnechef.
    - Wide angle: deze opnametechniek benadrukt afstand. Uitstekend geschikt dus om de emotionele afstand die in de laatste jaren tussen Kane en zijn tweede vrouw was ontstaan visueel in beeld te brengen. Zie afbeelding 3 waarin mevrouw Kane bijna in het niet verdwijnt ten opzichte van de reusachtige schouw.

    De lof die de film op dit vlak is toegezwaaid is volkomen terecht. Hulde dus, niet alleen voor regisseur Welles maar ook voor cameraman Gregg Toland. Om de beste film aller tijden te worden moet een film echter op meer vlakken excelleren dan alleen de techniek.

    (1) uiteraard kan het oorzakelijk verband ook andersom liggen. Doordat ze een zo grote geldingsdrang hadden zijn deze mensen rijk geworden.

    DATUM: 23 juni 2014

    EIGEN WAARDERING: 7

    Citizen Kane (1941) on IMDb


    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters