Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    1954: On the waterfront (Elia Kazan)

    DE REGISSEUR

    Elia Kazan (1909 - 2003) was één van de grondleggers van de "method acting". Het is dan ook mede door zijn films dat acteurs van deze school als James Dean en Marlon Brando zijn doorgebroken. Denk aan films als "A streetcar named desire" (1951) en "On the waterfront" (1954) waarin Marlon Brando de hoofdrol speelt, of aan "East of Eden" met James Dean in de hoofdrol. Dat hij aan de basis stond van de carrière van deze twee iconen van de jaren 50 geeft wel aan dat Elia Kazan destijds een prominente regisseur was. Minder fraai is dat hij in de McCarthy periode (om precies te zijn in 1952) als "friendly witness" voor het Committee inzake On-Amerikaanse activiteiten heeft getuigd. Hij heeft, met andere woorden, sommige van zijn liberale vrienden verraden. Deze smet heeft de rest van zijn, nog lange, leven aan hem gekleefd.

    HET VERHAAL

    De film opent met Terry Malloy (Marlon Brando) die helpt om Joey Doyle in een hinderlaag te lokken. Joey wil namelijk een boekje open doen over de corruptie binnen de vakbond voor havenarbeiders. Wat Terry niet van tevoren verteld is, is dat Joey zijn hinderlaag niet levend zal verlaten. Hij wordt op het dak van zijn flat overmeesterd en naar beneden gegooid. Terry is geschokt, zeker als een hoge pief binnen de vakbond (die ook naar het tafereeltje heeft gekeken) droog opmerkt: "Hij kon misschien zingen als een kanarie, vliegen kon hij in elk geval niet".

    Door deze gebeurtenis begint de twijfel binnen Terry te knagen aan zijn, tot dat moment, onvoorwaardelijke loyaliteit aan de vakbond. Een vakbond waarbinnen zijn oudere broer Charlie een hoge positie bekleedt. Deze twijfel wordt vervolgens gevoed door zijn omgang met de geëngageerde priester Father Barry (Karl Malden) en Edie (de zus van Joey), op wie hij verliefd wordt. Na nog een afrekening is de maat voor Terry vol. In een beroemd geworden scene op de achterbank van een taxi zegt hij de loyaliteit aan zijn broer (en dus de vakbond) op. Een opzegging die zijn broer fataal zal worden.

    In de slotscene gaat Terry het gevecht aan met vakbondsbaas Johnny Friendly (Lee Cobb) en komt als morele winnaar uit het gevecht. De arbeiders in de haven laten zich niet meer de wet voorschrijven door de bond en volgen Terry als deze, met een door bloed besmeurd gezicht, naar de fabriekspoort wankelt.

    COMMENTAAR

    "On the Waterfront" is een in de filmgeschiedenis omstreden film. Zoals reeds opgemerkt in de inleiding op Elia Kazan heeft deze in 1952 geklikt bij het Committee inzake On-Amerikaanse activiteiten met betrekking tot diverse collega's met linkse sympathieën. Kazan heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij met "On the Waterfront" zijn eigen rol in de McCarthy jaren trachtte te rechtvaardigen. Inderdaad is Terry Malloy in deze film ook een verklikker. De corrupte vakbondsbazen die door Terry "verraden" worden laten zich naar mijn mening toch niet goed vergelijken met de slachtoffers van Kazan. Ik zal de motieven van Kazan voor het maken van de film dan ook verder buiten beschouwing laten, en mij richten op de verdiensten van de film zelf.

    Het beeld van corruptie dat de film toont is schokkend. Bij de afrekening van Joey Doyle is het nog heel duidelijk een pop die van de flat naar beneden wordt gegooid, maar de tweede afrekening wordt sterk en spectaculair in beeld gebracht. Bij het lossen van een schip (afbeelding 3) en het optakelen van de lading uit het ruim gaat er zogenaamd iets mis met de takelinstallatie, zodat de 2e verklikker vermorzeld wordt onder de weer naar beneden stortende lading. Wat overigens te denken van de manier waarop de vakbond op de hoogte raakt van de naam van de 2e verklikker? De getuigenverklaring van deze man wordt rechtstreeks vanuit het politiebureau bij de vakbondsleiders op het bureau gelegd, de ogen en oren van de vakbond zijn blijkbaar overal.

    Dat de corruptie optreedt bij een vakbond, een instituut dat de belangen van de arbeiders juist geacht wordt te verdedigen, maakt het allemaal extra wrang. Zeker  als je bedenkt dat de film (losjes) is gebaseerd op waar gebeurde feiten (een serie artikelen van Malcolm Johnson in de New York Sun uit 1949). De corruptie bestaat erin dat de vakbonden de dagloners volledig in hun macht hebben. Zij bepalen of er gewerkt wordt en welk schip gelost wordt. Deze macht misbruiken ze om steekpenningen los te krijgen van de havenbaronnen. Ronduit vernederend is de scene waarin de dagloners verzamelen op de kade en het de voorman van de vakbond is die door het uitdelen van muntjes bepaald wie die dag werkt, en wie niet. De laatste muntjes gooit hij "in de groep", waarop een gevecht ontstaat.

    Even schokkend als het machtsmisbruik van de vakbond is het de manier waarop de arbeiders zich laten misbruiken. Zij hanteren hiervoor het principe van "d&d" zoals ze dat zelf noemen, deaf and dumb. Het is door dit principe dat Father Barry op een muur van stilzwijgen stuit. Een muur waarvan zelfs de vader van de net vermoorde Joey onderdeel uitmaakt (afbeelding 1). Dat de arbeiders zelf "d&d" zijn, is nog te begrijpen. Wie zijn mond open trekt krijgt geen muntje en dus geen werk. En wie niet werkt zal niet eten, zo werkt dat in deze harde maatschappij. Moeilijker te begrijpen is de woede die zich richt op degene die wel zijn mond open durft te trekken. Een woede waarmee Terry Malloy ook te maken krijgt in het laatste deel van de film. Blijkbaar is het niet zo erg dat er vuile was is, en wordt de naam van degene die de was vuil heeft gemaakt ook met de mantel der liefde bedekt, maar wee degene die de moed heeft de vuile was buiten te hangen! Is hier sprake van een wij / zij gevoel (de vakbondsleiders mogen weliswaar rotzakken zijn, ze behoren wel tot de "wij")  en een typisch Amerikaans wantrouwen tegen de overheid? Mogelijk, maar ik denk dat er meer aan de hand is. Degene die de moed heeft zijn mond open te trekken houdt al degenen die die moed niet hebben een spiegel voor, en dat wordt niet altijd op prijs gesteld. We zien dit fenomeen ook optreden bij de bejegening van tegenwoordige klokkenluiders.

    Aanvankelijk is Terry Malloy ook een aanhanger van het "d&d-principe", niet beter dan de rest. In twee sleutelscènes (noot 1) zijn wij er getuigen van dat Terry van "d&d-er" tot klokkenluider wordt.


    De eerste scene is zijn eerste uitstapje met Edie. Terry presenteert zich aan Edie als een man van de wereld, die zich geen knollen voor citroenen laat verkopen. "Do it to him before he does it to you" (de eerste klap is een daalder waard) is zijn cynische levensmotto. Als Edie haar meer idealistische denkbeelden hier tegenover stelt, is Terry in eerste instantie afwijzend ("geloof je echt in die onzin?) maar het is duidelijk dat een diepere snaar in hem geraakt is. Als Terry en Edie tijdens het verlaten van de kroeg per abuis in een bruiloft terecht komen, raken ze met elkaar aan het dansen. Opnieuw wordt een diepere snaar in Terry geraakt.

    De tweede scene is de reeds gememoreerde taxirit met broer Charlie (afbeelding 4). De verhouding tussen Terry en Edie zint gangsterbaas Johnny Friendly niet. Per slot van rekening is Terry gebruikt als lokaas bij het uit de weg ruimen van Joey, en nu hij een relatie heeft met de zus van Joey zou hij wel eens een risico kunnen gaan worden. Charlie wordt er op uit gestuurd om zijn kleine broertje weer in het gareel te krijgen. Tijdens de taxirit komt de bokscarrière van Terry ter sprake. Op instigatie van Johnny en Charlie heeft Terry een gevecht verkocht en bewust verloren. Zij het geld, zijn carrière geknakt. Terry wordt zich er van bewust dat hij zich, zijn cynische wereldbeeld ten spijt, jarenlang knollen voor citroenen heeft laten verkopen en werpt dit zijn broer voor de voeten ("Ik had iemand kunnen worden Charlie, jij hebt dat voor mij verpest"). Charlie realiseert zich dat zijn kleine broertje zich niet meer goedschiks in het gareel laat brengen, en grijpt een revolver. Zonder een spoor van angst duwt Terry deze revolver weg. Beiden begrijpen dat Charlie toch niet de moed zal hebben om zijn eigen broer om te brengen, alleen Charlie begrijpt dat dit hem de kop gaat kosten.

    De eigen verdiensten (los van de motieven van regisseur Kazan) van "On the Waterfront" zijn groot. Veelal wordt dit vooral gezien als de verdienste van hoofdrolspeler Marlon Brando, en zijn voor die tijd revolutionaire manier van acteren (zo natuurgetrouw mogelijk, zo min mogelijk "maniertjes"). Dit is niet helemaal terecht. De rest van de cast is ook ijzersterk. Dit geldt voor Karl Malden als Father Barry (verder o.a. bekend uit "Baby Doll" (Kazan, 1956)), voor Lee Cobb als Johnny Friendly (verder o.a. bekend uit "12 angry men" (Lumet, 1957)) en zeker ook voor Eva Marie Saint als Edie (verder o.a. bekend uit "North- by NorthWest" (Hitchcock, 1959)).  

    Noot 1: De scene van de eerste ontmoeting tussen Terry en Edie (afbeelding 2) wordt in andere recensies veel genoemd (en geroemd), maar is wat mij betreft niet één van de sleutelscènes. Wel vermeldenswaard is het stukje improvisatie dat Marlon Brando hier ten beste geeft. Tijdens een wandeling in het park verliest Edie haar handschoen. Terry raapt hem op, maar geeft hem niet meteen terug. Gedurende het verdere gesprek trekt hij hem aan en geeft daarmee blijk van de toenemende verbondenheid die hij jegens Edie voelt.

    DATUM: 22 februari 2015

    EIGEN WAARDERING: 9

    On the Waterfront (1954) on IMDb


    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters