Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    2001: Artificial Intelligence: AI (Steven Spielberg)

    DE REGISSEUR

    Steven Spielberg (1946) is één van de meest productieve en succesvolle regisseurs van de laatste tientallen jaren, en behoeft daardoor nauwelijks introductie. Met "Jaws" (1975) en "Close encounters of the third kind" (1977) brak hij door bij het grote publiek. Met "ET, the extra terrestrial" (1982) en "Jurassic park" (1993) bevestigde hij zijn klasse in het science fiction en horror genre. Ook in het avonturengenre heeft hij zijn sporen verdient, bijvoorbeeld met de Indiana Jones serie (1981, 1984 en 1989).

    Spielberg is een meester in het bespelen van de emoties. De meeste van zijn films lopen goed af en zorgen ervoor dat de bezoekers de bioscoop tevreden verlaten. Dit geldt zelfs als de verhalen ontleend zijn aan historische gebeurtenissen en een grimmiger karakter hebben, zoals in "Schindler's list" (1993) en "Saving private Ryan" (1998). Zelfs in deze gevallen weet Spielberg een "feel good" draai aan de verhalen te geven.

    HET VERHAAL

    Het verhaal speelt zich af in de toekomst. Door klimaatveranderingen zijn grote delen van het vaste land verloren gegaan. Om overbevolking te voorkomen gelden strikte geboortebeperkingen. 

    In deze wereld maken we kennis met een echtpaar dat een zoontje heeft dat al jaren in coma ligt. In afwachting van een mogelijk toekomstige behandeling wordt hij kunstmatig in leven gehouden. Op een dag krijgt de man van het echtpaar de mogelijkheid om een experimenteel robot kind (David, gespeeld door Haley Joel Osment), waar menselijke gevoelens bij zijn in-geprogrammeerd, te adopteren. In eerste instantie staat zijn vrouw afwijzend tegenover dit plan, maar gaandeweg gaat ze om en uiteindelijk vindt de "adoptie" plaats door het uitspreken van een code waardoor de robot zich bindt aan degene die deze code uitspreekt en haar als zijn moeder beschouwd (afbeelding 1).

    Er verloopt enige tijd en David wordt steeds meer een onderdeel van het gezin. Dit verandert als de "echte" zoon uit zijn coma ontwaakt. Er ontstaat een competitie tussen David en de echte zoon, waarbij deze laatste geen kans onbenut laat om duidelijk te maken dat hij neerkijkt op David, die immers maar een machine is (een mecha (van mechanic) tegenover de orga (organic) die de echte mensen vormen). Het bloed kruipt waar het niet gaan kan en uiteindelijk kiest de moeder voor haar echte zoon. Dit wordt ook veroorzaakt doordat David niet "geprogrammeerd" is voor de confrontatie met zijn broertje van vlees en bloed en daardoor soms wat vreemd gedrag vertoond. Aan de andere kant kan de moeder het niet over haar hart verkrijgen om David ter verschroting terug te brengen naar de fabriek. Ze dumpt hem derhalve in de bossen rondom het fabrieksterrein.

    Daar maakt David kennis met Joe, een gigolo robot gemaakt om dames een plezierige avond te bezorgen. Tezamen trekken ze de wereld in (afbeelding 2). Dit blijkt een voor robots allesbehalve vriendelijke wereld te zijn. Er zwerven namelijk nogal wat verouderde robots rond, en die worden als een soort zwerfafval behandeld. Ze worden gevangen en dan in een arena te midden van een joelende menigte op een spectaculaire wijze vernietigd. Door een combinatie van geluk en wijsheid weten Joe en David dit lot te ontlopen. David is bezeten van de wens om de liefde van zijn moeder terug te winnen (zo is hij geprogrammeerd) en is tot de conclusie gekomen dat dat alleen kan door een "echte jongen" te worden. Uit de sprookjes die werden voorgelezen aan zijn broertje herinnert hij zich het sprookje van Pinokkio, en dan met name de blauwe fee die Pinokkio in een echte jongen veranderde. Deze fee moet hij ook zien te vinden (afbeelding 3).

    Via allerlei omzwervingen komen Joe en David tenslotte in het overstroomde New York aan, alleen de toppen van de wolkenkrabbers komen nog boven de zeespiegel uit. In één van de bovenste etages van zo'n wolkenkrabber zit het bedrijf gevestigd dat David heeft ontwikkeld. Blijkbaar is hij een succes geworden want er is nu een hele assemblagelijn met allemaal Davids eraan. Van ellende stort David zich in zee, en zinkt naar de bodem waar hij terecht komt bij het pretpark van Coney Island en .... de blauwe fee. Aangezien een reuzenrad kantelt komt David klem te zitten en tijdens de nieuwe ijstijd wordt hij ingevroren.

    Duizenden jaren later wordt hij gevonden door een geheel nieuwe generatie robots. Voor hen is hij reuze interessant, want hij heeft de mensen nog gekend (blijkbaar hebben die de ijstijd niet overleeft). Aan de hand van het DNA uit een lok haar van zijn moeder (Jurassic park!) weten deze robots haar voor korte tijd terug te brengen en beleeft David de door hem zo felbegeerde dag als "echte" zoon.

    COMMENTAAR

    Hoewel Steven Spielberg de regisseur van "Artificial Intelligence: AI" is, is ook de naam van Stanley Kubrick nauw aan deze film verbonden. Stanley Kubrick worstelde voor jaren met dit verhaal, en gaf zijn tussenresultaten in 1995 aan zijn vriend Steven Spielberg. Hij had het idee dat diens stijl meer geschikt was voor dit verhaal. Na de dood van Kubrick in 1999 pakte Spielberg de draad van AI weer op. De voorgeschiedenis van deze film heeft geleid tot de nodige speculaties. Welke scenes zijn "eigenlijk" van Kubrick en welke scenes heeft Spielberg hieraan toegevoegd. Niet zo gek als je bedenkt dat cynicus Kubrick en optimist Spielberg twee totaal verschillende (film)persoonlijkheden zijn. Overigens heeft Spielberg eens gezegd dat de critici voor het grootste deel fout zaten. Scenes die aan Kubrick werden toegeschreven waren in werkelijkheid van hem, en vice versa. 

    "Artificial intelligence" gaat over (de waarde van) menselijke emoties. Hier zijn al de nodige films over gemaakt. Zo zijn in "The invasion of the body snatchers" (Siegel, 1956) mensen bang om hun emotie te verliezen en een soort van robot te worden. In "Blade runner" (Ridley Scott, 1982) gaat het juist om robots die menselijke emoties (willen) ontwikkelen. "Artificial intelligence" ligt (om meerdere redenen) in de lijn van "Blade runner". Die lijn wordt zelfs zover doorgetrokken dat we te maken krijgen met een robot die in sprookjes gelooft. Hoe menselijk wil je het hebben? Naast mensen die bang zijn hun emoties te verliezen of robots die graag emoties willen hebben, kan je in dit verband trouwens nog een derde aspect aan de orde stellen. In "Artificial intelligence" wordt dit aspect direct aan het begin, tijdens een college van professor Hobby ( de maker van David) door een student aan de orde gesteld: "Als wij een robot maken die van mensen houdt, zullen mensen dan ook van hem houden?".

    Het is met name de laatste vraag die centraal staat in het eerste deel van de film. Hierbij deel ik de film als volgt in:

    • Deel 1: Begin van de film tot het dumpen van David door zijn moeder.
    • Deel 2: David wordt gedumpt tot de ontdekking van de assemblagelijn waarmee in massaproductie allemaal Davids worden gemaakt.
    • Deel 3: Massaproductie van David tot het einde.

    Terug naar deel 1. Dit is het deel waarin David is opgenomen in het gezin. Hoewel David in wezen natuurlijk een stuk techniek is, voelt zijn moeder dat ze met het uitspreken van het password toch een zekere verantwoordelijkheid voor David op zich heeft genomen. Het valt haar dan ook niet mee om David weg te brengen. Het voelt een beetje alsof ze de hond terugbrengt naar het asiel omdat de kinderen er bang voor zijn. De hond kan er niets aan doen, maar uiteindelijk kies je toch voor je kinderen. David is, zoals ik al zei, in wezen natuurlijk een stukje techniek. Het is dan ook niet zozeer David die menselijke emoties HEEFT, maar meer zijn omgeving (moeder) die menselijke emoties op hem PROJECTEERT. Wat dat betreft is de rol die een sprookje in deze film speelt ook ze treffend. Want zijn sprookjes niet de oudste manier om menselijke emoties op niet mensen te projecteren? Zijn sprookjes, zo opgevat, eigenlijk niet de voorganger van artificiële intelligentie?

    Waar Spielberg in "ET" (1982) een buitenaarts wezen menselijk moest laten lijken, moet hij dat in AI met een robot doen. ET ziet er "raar" uit, en dus ligt de nadruk op de menselijke trekjes. Robot David ziet er volstrekt normaal uit, dus worden er subtiel enkele vreemde trekjes in zijn rol ingebouwd. Ik denk dan aan de situaties dat David te pas en vooral te onpas vraagt of iets een spelletje is. Je moet in dit eerste deel wel het gevoel houden dat er "iets niet klopt" aan David, en dat hebben regisseur Spielberg en acteur Osment knap gedaan.

    Om (tenslotte) op de vraag van de student terug te komen, uit deel I blijkt dat mensen wel degelijk van een robot kunnen houden door er menselijke emoties op te projecteren. De liefde is echter niet onvoorwaardelijk, als er gekozen moet worden wordt er voor een echt mens gekozen. Dit wordt pas anders in de film "Her" (Spike Jonze, 2013), waarin Theodore zijn elektronische vriendinnetje Samantha lijkt te prefereren boven "dates" van vlees en bloed.

    Deel 2 (die schatplichtig is aan "Blade runner") is het meest spectaculaire deel van de film, voor mijn gevoel soms een beetje te spectaculair. Door de heksenjacht die er op hen wordt gemaakt, lijken de robots soms menselijker dan de mens zelf. Deze laatste laat zich op de grootschalige sloopfeesten van zijn meest sadistische kant zien. Ook dat is echter een menselijke kant. Waar in deel I het vreemde van David subtiel werd belicht, geldt dit nu voor zijn menselijke kant. Dit effect wordt vooral bereikt door David tegenover oudere robots (waaronder Joe) te plaatsen, die er inderdaad veel mechanischer uit zien.

    Deel 3 is het meest omstreden deel van de film. Sommigen zien er de hand van Spielberg in, die een happy end aan de film heeft willen plakken. Anderen menen dat het thema van de film tot in zijn uiterste consequentie wordt doorgevoerd en in dit deel de vraag aan de orde is of er emoties kunnen bestaan in de relatie tussen verschillende soorten robots.

    Aan speculaties of het 3e deel van de film nu uit de koker van Spielberg of Kubrick komt, waag ik mij niet (zie eerder in deze recensie), maar wat mij betreft was dit 3e deel niet strik noodzakelijk geweest. Het verbinden van het thema robot en emotie met het sprookje van Pinokkio vind ik een briljante vondst. Als de zoektocht van David naar zijn eigen individualiteit was geëindigd met de ontdekking dat hij inmiddels in massa werd geproduceerd had ik daar vrede mee gehad. Dan maar niet met een "feel good" naar huis, maar wel met "food for thought".

    De film mag dan bij tijd en wijle een beetje onevenwichtig zijn, dat wordt naar mijn mening ruimschoots goed gemaakt door het moedige onderwerp en de soms oogstrelende technische vormgeving.  Bij de bespreking van de diverse delen heb ik al enkele verwijzingen naar andere films gemaakt. Ook in losse scenes komen soms mooie filmcitaten voor. Zo doen de kleine vliegtuigjes die tussen de wolkenkrabbers doorvliegen sterk denken aan "Metropolis" (Fritz Lang, 1927). De fakkel van het vrijheidsbeeld die boven de zeespiegel uitstijgt doet denken aan "Planet of the Apes" (Schaffner, 1968) (noot 1). De afdaling van de nieuwe generatie robots naar de ingevroren David deed mij tenslotte sterk denken aan de ruimtetijd reis aan het einde van "2100, a space odyssey" (Kubrick, 1968). Dit laatste filmcitaat kan dan tegelijkertijd als een hommage beschouwd worden. 

    Noot 1: Al was de ramp die New York van de kaart had geveegd in dat geval niet het broeikaseffect maar een atoomoorlog.

    DATUM: 8 maart 2015

    EIGEN WAARDERING: 8

    Artificial Intelligence: AI (2001) on IMDb

    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters