Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    1925: Pantserkruiser Potemkin (Sergeij Eisenstein)

    DE REGISSEUR

    Voor een inleiding op het werk van Sergeij Eisenstein, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

    HET VERHAAL

    We schrijven 1905. De sfeer onder de bemanning van het slagschip Potemkin, dat onderdeel uitmaakt van de Zwarte zeevloot, is slecht. Eén van de oorzaken (maar niet de enige) is het in de ogen van de bemanning slechte eten. Als een deel van de bemanning, bij wijze van protest, een maaltijd weigert volgen strenge disciplinaire straffen.  Dit is de druppel die de emmer doet overlopen en er breekt muiterij uit. De muiterij slaagt, maar leider Vakoelintsjoek komt tijdens de schermutselingen om het leven.

    De bemanning brengt zijn stoffelijk overschot in de dichtstbijzijnde stad (Odessa) aan wal, waar hij in een tent op de kade wordt opgebaard. De lokale bevolking staat sympathiek tegenover de opstand. Zij betuigt de laatste eer aan Vakoelintsjoek en bevoorraadt via kleine bootjes de Potemkin met allerhande levensmiddelen. Het tsaristisch regime is "not amused" dat de opstand onder matrozen dreigt over te slaan naar het vaste land en stuurt er een regiment Kozakken op uit om de orde te herstellen. Op de trappen die de haven verbindt met het centrum vindt vervolgens een confrontatie van burgers en militairen plaats die leidt tot een massaslachting onder de burgers. Dit is de beroemde trappen-scene.

    Ondertussen hebben andere schepen van de Zwarte zeevloot opdracht gekregen om richting Odessa te varen en het rebelse schip Potemkin tot de orde te roepen. De Potemkin vaart deze schepen tegemoet en roept de matrozen van deze schepen op om zich bij hen aan te sluiten. Op het laatste moment geven de matrozen gevolg aan deze oproep en wordt er geen schot gelost.

    COMMENTAAR

    Het verhaal van Pantserkruiser Potemkin speelt zich af in 1905, een woelig jaar in de Russische geschiedenis. Mede door de voor Rusland slecht verlopen Russisch- Japanse oorlog was er grote onrust in het binnenland, en braken her en der spontane opstanden uit. Als concessie gaf het Tsaristisch bewind een deel van haar absolute macht op en werd er met de "Doema" een soort van parlement geïnstalleerd. Deze concessie kon echter niet verhinderen dat in 1917 de Communistische oktober-revolutie uitbrak, die het definitieve einde inluidde voor de Russische Tsaar.

    In 1925 wilden de Communistische machthebbers de 20e verjaardag van de opstand van 1905 herdenken. Zij zagen deze opstand als een soort generale repetitie van hun eigen revolutie. Voor deze herdenking "bestelden" zij een film bij Eisenstein. Eisenstein had met "Staking" (1925) al een zekere naam als regisseur opgebouwd en was bovendien een overtuigd communist (noot 1).

    Vanaf het begin was het de bedoeling dat de opstand op de Potemkin één van de episodes van de film zou worden. Deze opstand heeft daadwerkelijk plaatsgevonden. Naast het slechte eten waren de slechte officieren een belangrijke oorzaak van de opstand. Door de oorlog met Japan waren alle ervaren officieren overgeplaatst naar het Oosten ter versterking van de vloot in de Stille oceaan. Gaandeweg nam de fascinatie van Eisenstein met deze episode zodanige proporties aan, dat de episode uiteindelijk de hele film in beslag zou nemen. Daarbij eigende Eisenstein zich wel enige literaire vrijheden toe. Er is in Odessa namelijk wel op burgers geschoten, maar dit heeft nooit plaatsgevonden op de trap van de haven naar het centrum. Aangezien Eisenstein de cinematografische mogelijkheden van deze trap inzag, heeft hij de gebeurtenissen hier naartoe verplaatst. Dit heeft geleid tot de beroemde trappen-scene, die ik zo dadelijk zal bespreken. Deze scene is zo beroemd dat hij een eigen leven is gaan leiden. De desbetreffende trap is tegenwoordig in Odessa bekend als de "Potemkin-trap" (bovenste afbeeldingen rechts)en sommigen denken dat deze scene de realiteit getrouw weerspiegelt.

    De trappen-scene van "Pantserkruiser Potemkin" is zo beroemd, dat iedereen die in film geïnteresseerd is er wel van heeft gehoord. De scene is vooral zo beroemd omdat Eisenstein er twee typen montage in gebruikt. Ik zal deze typen resp. de actiemontage en de associatieve- of symbolische montage noemen.

    1) Bij de actiemontage worden beelden afgewisseld van verschillende, maar met elkaar in verband staande acties. Deze montagetechniek drukt in filmtaal eigenlijk de woorden "terwijl" of "ondertussen" uit. Deze montagetechniek is niet door Eisenstein uitgevonden, maar gaat terug op D.W. Griffith (en waarschijnlijk nog verder in de tijd). Zo wordt in de film "Intolerance" (Griffith, 1916) iemand onschuldig ter dood veroordeeld. Terwijl de voorbereidingen voor de terechtstelling plaatsvinden, spoeden degenen die op de hoogte zijn van de onschuld van de "dader" zich naar de plek des onheils. Door de beelden van deze twee acties af te wisselen verhoogt Griffith de spanning.

    In de trappen-scene worden beelden van soldaten die naar beneden marcheren afgewisseld met beelden van de paniek bij en de verwondingen van onschuldige burgers. Zo zien we eerst een vrouw met bril verschrikt kijken, daarna zien we soldatenlaarzen om vervolgens weer terug te keren naar dezelfde vrouw, haar bril inmiddels doorboort door een kogel (onderste drie afbeeldingen links). Op deze manier benadrukt Eisenstein de verschrikkingen van de slachting. Kroon op het werk van deze actiemontage is het neerschieten van een jonge moeder, die in haar val de wagen van haar baby in beweging zet. Deze babywagen hobbelt vervolgens stuurloos de trap af (bovenste afbeelding links).

    2) Bij de symbolische montage worden beelden van een actie afgewisseld met andere beelden die in principe buiten het verhaal staan, maar (als een soort metafoor) een bepaalde interpretatie aan de actie geven. Symbolische montage drukt in filmtaal eigenlijk de woorden "net zoals" of "dit is te vergelijken met" uit. Eisenstein stond aan de wieg van de ontwikkeling van deze montagetechniek. In "Staking" (1925) wisselde hij bijvoorbeeld beelden van het neerslaan van de staking (de actie) af met beelden van het slachten van een koe (de metafoor). In "Pantserkruiser Potemkin" pakt hij het iets subtieler aan. Tegen het einde van de trappen-scene wordt vanaf het slagschip wraak genomen voor de op de trap aangerichte slachting. De opera van Odessa wordt aan puin geschoten. Beelden van deze actie worden afgewisseld met beelden van een leeuw die resp. slaapt, ontwaakt en brult (onderste afbeelding rechts). De leeuw staat hierbij symbool voor het proletariaat dat is ontwaakt en zijn tanden laat zien.

    Als je het over "Pantserkruiser Potemkin" hebt, dan heb je het eigenlijk over de trappen-scene. De film dankt 90% van zijn naamsbekendheid aan deze scene. Wat valt er over de rest van de film nog te zeggen? Eigenlijk niet zo veel. De film gebruikt veel close-ups (in de trappen-scene zoals bijv. de vrouw met de bril, maar ook buiten deze scene). Ondanks deze close-ups blijven de personages echter redelijk twee dimensionaal. Niet één karakter wordt echt uitgediept. Dat maakt de film er niet interessanter op, maar is anderszins wel begrijpelijk. Doel van de film is immers de klassenstrijd inzichtelijk te maken, en dan heb je het over groepen en niet over individuen. Eisenstein was dan ook niet zozeer geïnteresseerd in de acteerprestaties van de spelers, een markante kop vond hij belangrijker.

    Wat mij opviel was de religieuze ondertoon die in sommige scenes zat. Dat was toch niet echt de communistische partijlijn? Ik doel dan niet in de eerste plaats op de opstand op de Potemkin, waarbij uit het niets opeens een priesterachtige figuur verschijnt die gedurende de hele scene met een kruis loopt te zwaaien. Ik doel dan ook, en misschien wel op de eerste plaats, op de beelden rondom de dode Vakoelintsjoek. Het branden van een kaarsje bij, en het getuige van eerbied aan zijn stoffelijk overschot heeft toch onmiskenbaar iets religieus. Overigens zijn deze serene beelden, waarin Eisenstein de kijker even zijn montagegeweld bespaart, een rustpunt voor het oog.

    Opmerkelijk is nog de slotscene, met de op elkaar toe varende oorlogsschepen. Hoewel het uiteindelijk niet tot een schotenwisseling komt, heeft deze scene toch veel weg van wat later de "shootout" in een Western zou worden. En dit in een tijdperk dat de Western eigenlijk nog in de kinderschoenen stond! 

    Noot 1: De Stalin jaren waren omstreeks die tijd nog niet echt begonnen. Er heerste derhalve nog geen keiharde censuur die elk tegengeluid onderdrukte. Zie wat dit betreft de film "Aelita" van Yakov Protazanov van een jaar eerder.  Het propaganda-karakter van "Pantserkruiser Potemkin" moet dan ook vooral gezocht worden in het feit dat het een film op bestelling is, gemaakt door een (op dat moment nog) overtuigd communist.

    DATUM: 27 april 2015

    EIGEN WAARDERING: 8  

    Bronenosets Potemkin (1925) on IMDb

    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters