Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    2014: Im labyrinth des schweigens (Giulio Ricciarelli)

    DE REGISSEUR

    Giulio Ricciarelli (1965) is een acteur en producer. "Im labyrinth des schweigens" is zijn debuut als regisseur.

    HET VERHAAL

    We schrijven 1958. In Duitsland is Adenauer aan de macht en het "wirtschaftswunder" in volle gang. Niemand wordt meer graag herinnert aan de misdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Voor de Duitsers is dat hoofdstuk afgesloten met het proces in Neurenberg, waar de geallieerden de kopstukken van het Naziregime hebben berecht. Bovendien is inmiddels de Koude Oorlog uitgebroken, en de nieuwe vijand zit in het Oosten.

    Het is in deze sfeer, dat een overlevende van Auschwitz een voormalige kampbeul tegen het lijf loopt (afbeelding 1). Deze blijkt inmiddels onderwijzer op een lagere school te zijn. Een bevriende journalist pakt de zaak op en tracht belangstelling voor de zaak te wekken bij het Openbaar Ministerie. Niemand heeft belangstelling, behalve de jongste Staatsanwalt Johann Radmann (Alexander Fehling), die tot nog toe vooral verkeersovertredingen doet.

    Ondanks de afkeurende blikken van zijn collega's doet hij verder navraag. Zijn baas Fritz Bauer (Gert Voss) is onder de indruk van zijn vasthoudendheid en geeft hem de leiding over een onderzoek naar oorlogsmisdaden door voormalige Nazi's. Tijdens dit onderzoek ondervindt Radmann de nodige tegenwerking en bekende namen als Adolf Eichmann (ontvoerd door de geheime dienst van Israël) en Josef Mengele (tot zijn dood voortvluchtig in Zuid Amerika) ontglippen hem. Tegen anderen krijgt hij het bewijs wel rond, en de film besluit met het sluiten van de deuren van de rechtszaal. De Duitsers zelf, en niet de geallieerden, rekenen in een proces af met hun verleden.

    COMMENTAAR

    Toen ik voor het eerst over de film las, werd de inhoud beschreven als een complot van de Nazi's om hun misdaden in de doofpot te stoppen. Onmiddellijk schoten mij boeken als "The Odessa file" (Frederick Forsythe) en "The boys from Brazil" (Ira Levin) te binnen, en in gedachten had ik de film al geschrapt. Hoe misleidend kan een eerste kennismaking zijn. Waar het in genoemde boeken om een bewust complot van Nazi kopstukken gaat, staat in deze film het onbewuste doodzwijgen van de "gewone Nazi partijman" centraal.

    Overigens is dit doodzwijgen schokkend genoeg. We leven nu (2015) 70 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Suggesties om de dodenherdenking van 4 mei wat meer los te koppelen van deze oorlog en ook slachtoffers van andersoortig geweld te herdenken liggen nog steeds gevoelig. In dit licht bezien is het niet minder dan onbegrijpelijk dat reeds 13 jaar na het einde van de oorlog men in Duitsland het liefst zo min mogelijk herdacht en de jonge generatie slechts een vaag vermoeden had van wat er precies in kampen als "Auschwitz" was gebeurd. Deze film toont het begin van het einde van "het grote vergeten". Een proces dat misschien pas werd voltooid met de beroemde knieval van Willy Brandt voor het ghetto van Warschau in december 1970.

    Schokkend zijn ook "de gewone Nazi partijmannen" die in de loop van het onderzoek langskomen. Zij variëren van de schoolmeester (waar het verhaal mee begon), die zijn machtswellust nu op zijn pupillen botviert, tot de dorpsbakker die iedereen wel als buurman zou willen hebben. Onwilkeurig moet je denken aan het rapport over de banaliteit van het kwaad, dat Hannah Arendt (noot 1) schreef naar aanleiding van het proces tegen Eichmann in Jeruzalem. Je zou ook kunnen spreken van de vele facetten van het kwaad, die als op een glijdende schaal in elkaars verlengde liggen. Waar sommigen enthousiast met het regime meededen ter bevrediging van hun sadisme of machtswellust, boden andere om diverse redenen ("befehl ist befehl", "ik ben maar een klein radartje in het grote geheel") in elk geval geen verzet.

    Laat in de film begint Radmann zich af te vragen waar hij zou hebben gestaan op deze glijdende schaal, als hij in de oorlog wat ouder was geweest. Een goede vraag, want tegen die tijd begin je je als kijker een beetje te ergeren aan zijn air van morele superioriteit. Die air heeft overigens niet alleen betrekking op hemzelf, maar ook op zijn rotsvaste vertrouwen dat zijn vader tijdens de oorlog wel aan de goede kant stond. Een vertrouwen dat overigens volstrekt onderuit gehaald wordt. Meer in het algemeen gesproken kende het naoorlogse Duitsland een ongekend diepe generatiekloof. Geen enkele tiener kon er immers zeker van zijn dat zijn vader geen misdadiger was. Het was één van de elementen die de Baader-Meinhof groep een voedingsbodem gaf onder de Duitse babyboomers.

    De persoon van Radmann is, evenals die van zijn baas, deels gebaseerd op een historisch personage. Door de jonge hond als hoofdpersoon te nemen kan het hoofdverhaal af en toe worden afgewisseld met nevenplots die iets luchtiger zijn. Zo wordt de hoofdpersoon verliefd (afbeelding 2), komt hij in een dip, zwicht hij voor het grote geld als bedrijfsjurist maar komt daarna toch weer terug bij het Openbaar Ministerie. Af en toe een luchtig moment is ook wel nodig, want de onderdelen van het verhaal die niet op fictie berusten zijn soms hartverscheurend. Wat te denken van de Joodse vader die zijn tweeling bij aankomst in Auschwitz toevertrouwd aan een arts, in de hoop en het vertrouwen dat ze daar veiliger zullen zijn dan bij een willekeurige kampbeul. De naam van de arts was Josef Mengele.

    "Im labyrinth des schweigens" heeft duidelijk inspiratie opgedaan bij "Das leben der anderen" (2006, Henckel von Donnersmarck). In de eerste plaats door de nostalgische beelden van de jaren '50 (vooral architectuur en auto's), die op mij echter minder indruk maakten dan de alles doordringende troosteloosheid van de DDR. Een nog duidelijker verwijzing is de tweedeling in bureaucraten (fout) en kunstenaars / bohemiens (goed). In "Das leben der anderen" zijn het immers de bureaucraten van de geheime dienst die het leven van de vrije kunstenaars onmogelijk maken. In "Im labyrinth des schweigens" brengt zijn belangstelling voor de zaak van de onderwijzer Johann Radmann in contact met een groep anarchisten rondom de kunstenaar die Auschwitz overleefd heeft en de journalist. Ook zijn latere verloofde maakt onderdeel uit van deze groep. De verwijzing gaat echter niet helemaal op. In "Das leben der anderen" bestrijden de kunstenaars het regime door middel van hun kunst (bijv. kritische boeken). In "Im labyrinth des schweigens" mag Radmann dan wel in anarchistische kringen verkeren, hij bestrijdt het regime desondanks met eigen middelen (bureaucratisch onderzoek, afbeelding 3).    

    Noot 1: In 2012 is een film verschenen over het leven van Hannah Arendt, geregisseerd door Margarethe von Trotta (Neue Deutsche welle).

    DATUM: 14 mei 2015

    EIGEN WAARDERING: 8

    Im Labyrinth des Schweigens (2014) on IMDb

    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters