Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    1968: 2001: A space odyssey (Stanley Kubrick)

    DE REGISSEUR

    Voor een overzicht van het werk van Stanley Kubrick, zie het openingaartikel van de aan hem gewijde pagina.

    HET VERHAAL

    2001, op de maan is een teken van buitenaardse beschaving gevonden. In het geheim wordt een missie voorbereid, die 18 maanden later vertrekt. Supercomputer HAL 9000 heeft de regie over de missie, en is de enige die op de hoogte is van de eindbestemming. De bemanning weet van niets.

    COMMENTAAR

    Jaren had Kubrick aan "2001, a space odyssey" gewerkt. De verwachtingen waren dan ook hoog gespannen tijdens de première. Wat het publiek te zien kreeg was een film die opent met een beeld dat minutenlang zwart blijft. Als er dan al wat te zien is, ontrolt het verhaal zich in een tergend langzaam tempo en is nog eens onbegrijpelijk ook. Geen wonder dat een deel van de gasten het tijdens de voorstelling voor gezien hield. Kubrick was duidelijk van het padje af. Bijna 50 jaar later heeft de film de klassieker-status die Kubrick vanaf de eerste dag dat hij aan het project begon voor ogen moet hebben gehad. De film heeft het science fiction genre voor altijd veranderd (waarover later meer). Nog altijd is het echter een film die meer besproken dan gezien wordt.

    Binnen de kaders van het verhaal rondom de tekenen van een buitenaardse beschaving wordt, in het midden van de film, het verhaal van de supercomputer HAL 9000 verteld. Het is een briljant verhaal, en ik kan mij dan ook goed voorstellen waarom Kubrick aan het einde van zijn carrière zo liep te worstelen met zijn "AI, Artificial Intelligence" project. In "2001, a space odyssey" had hij namellijk al alles gezegd wat er te zeggen was over AI! Het project "AI, Artificial Intelligence" werd dan ook na zijn dood posthuum volrooid door zijn vriend Steven Spielberg in .... 2001.

    Wat opvalt in het HAL subplot (HAL is overigens een verwijzing naar IBM, verschuif alle letters maar 1 positie in het alfabet) is de rolverwisseling tussen computer en mensen. De astronauten zijn totaal emotieloos, terwijl HAL op diverse momenten emoties vertoont. Eerst klinkt er een zekere mate van trots door als hij zit op te scheppen over zijn prestaties, vervolgens raakt hij in paniek als de astronauten hem (nadat er een fout is ontdekt) willen uitschakelen. Die paniek gaat zelfs zo ver dat HAL, via de regie die hij heeft over alle systemen aan boord, de astronauten begint uit te schakekelen (lees: doden). De missie moet immers doorgaan. Uiteindelijk weet één astronaut levend de controlekamer te bereiken en schakelt één voor één de diverse modules van HAL uit (afbeelding 1). Het leidt tot iets wat ik niet anders kan omschrijven als een dementerende computer, die op het laatst een kinderliedje gaat zingen dat hij van zijn programmeur geleerd heeft. Als kijker kan je op dat moment alleen maar meeleven met de onfortuinlijke computer.

    De raamverteling over de tekenen van een buitenaardse beschaving is zeer ambitieus. De verteling start "at the dawn of men", als een groep apen wordt geconfronteerd met een mysterieuze monoliet (afbeelding 2). De apen ontdekken het gebruik van gereedschap in de vorm van een bot, waarmee zu hun vijanden de hersens kunnen inslaan. Of er een verband bestaat tussen deze ontdekking en de monoliet, laat de film in het midden. Via een wereldberoemde montage maakt de film nu een sprong in de tijd van een paar miljoen jaar. Eén van de apen gooit zijn bot de lucht in, het om zijn as wentelende bot verandert in deze montage plotseling in een ruimteschip. Met dit ruimteschip reist Dr Floyd naar de maan, om het daar ontdekte teken van buitenaardse beschaving (dezelfde monoliet die wij reeds kennen uit de voorgaande scene, zie afbeelding 3) te bekijken. Naar aanleiding van de ontdekking van de monoliet komt er een missie die onder regie staat van HAL 9000. Deze verhaallijn is bovenstaand reeds besproken. Tegen het eind van de film maakt de enige overlevende astronaut een trip door de ruimte (de Stargate scene, beroemd vanwege zijn special effects). De mysterieuze monoliet is uiteraard wederom van de partij. Over de betekenis van deze trip zijn wel 100 interpretaties in omloop, maar hij eindigt in elk geval in een slaapkamer waar de astronaut zichzelf als een oude stervende man terugvindt. De film eindigt met de beelden van een foetus, die in een soort luchtbel door de ruimte zweeft. Ik heb niet de ambitie om mijn eigen 101e interpretatie toe te voegen aan alle interpretaties die reeds in omloop zijn. Het laatste halfuur van de film is en blijft voor mij onbegrijpelijk en verreweg het zwakste onderdeel van de film.

    Waarom ben ik dan toch van mening dat de status van klassieker terecht is, en "2001, a space odyssey" een keerpunt was in het science fiction genre?  Daarvoor moeten we terug naar de science fiction films uit de jaren '50. Deze films werden zwaar beïnvloed door de Koude Oorlog, waarbij de angst voor het "rode gevaar" werd geprojecteerd op vijandige aliens. In "2001, a space odyssey" is de buitenaardse beschaving niet vijandg. Sterker nog, wij krijgen haar nooit te zien. Ze wordt gesymboliseerd door een abstracte monoliet, als ze al bestaat. Waar het in deze film om gaat zijn niet de aliens, het gaat om de mens zelf. De mens die de ruimte intrekt, zoals ze in de tijd van de ontdekkingstochten eens de Wereldzeeën bevoer. Vandaar ook het woord "odyssey" in de titel. 

    Samen met "Solaris" (1972, Andrei Tarkovski) tilde "2001, a space odyssey" de science finction film naar een meer filosofisch en metafysisch niveau. Waar "Solaris" zich afspeelt op het niveau van het individu, richt "A space odyssey" zich op de gehele mensheid. Eerlijk gezegd vind ik het verhaal van "Solaris" overtuigender, maar dat wordt goed gemaakt door de visuele vormgeving van "2001" (waarbij we moeten bedenken dat de film werd opgenomen voor de eerste landing op de maan, veel was nog niet precies bekend). Kubrick heeft altijd een gelukkige hand gehad van het combineren van beelden met muziek, maar in "2001, a space odyssey" levert hij wat dit betreft zijn magnus opus af. Iedereen kent de ruimteschepen die op de muziek van Johann Strauss ("Die schöne blaue Donau") door de ruimte lijken te walzen. Nog beter getroffen was wat mij betreft de openingsmuziek van "Also sprach Zarathustra" (Richard Strauss), die zijn hoogtepunt bereikt wanneer de zon (of een willekeurige andere ster) vanachter een planeet vandaan komt. Het gecombineerde effect van beeld en muziek is dat je begint te snappen waarom duizenden jaren geleden mensen zo gefacineerd waren door een zonsopgang dat ze er heilige plaatsen als bijvoorbeeld Stonehenge aan wijden.

    DATUM: 27 november 2016

    EIGEN WAARDERING: 8

    2001: A Space Odyssey (1968) on IMDb

    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters