Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    2000: Werckmeister Harmoniak (Bela Tarr)

    DE REGISSEUR

    Voor een overzicht van het werk van Bela Tarr, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

    HET VERHAAL

    De komst van een circusact met een dode walvis en een mysterieuze prins brengt onrust teweeg in een ingeslapen dorpje op het Hongaarse platteland. Deze onrust neemt steeds dreigender vormen aan en ontaardt ten slotte in een uitbarsting van geweld. Wij nemen het hele proces waar door de ogen van Janos, de plaatselijke krantenjongen.

    COMMENTAAR

    De films van Bela Tarr moeten het meer van de sfeer dan van het plot hebben, en "Werckmeister Harmoniac" is daarop geen uitzondering. Ook in "Something wicked this way comes" (1983, Jack Clayton) is de komst van een circusattractie naar een slaperig dorpje het begin van sinistere gebeurtenissen, maar qua sfeer legt deze film het toch royaal af tegen "Werckmeister Harmoniac". Hoewel er weinig gebeurt, heb je als kijker toch het idee dat het kwaad de film als het ware binnensijpelt, druppeltje voor druppeltje. Het begint met het verhaal van Janos in het dorpscafé over de maansverduistering en de consternatie die daarvan het gevolg is. Daarna volgen de praatjes die Janos met diverse bewoners aanknoopt tijdens zijn bezorgronde. Het ene praatje is nog verontrustender dan het andere. Van mensen die klagen over de strenge winter en het gebrek aan steenkool via mensen die de deur niet meer uitdurven tot mensen die het einde der tijden zien naderen. Vervolgens de aankomst van de kermisattractie. In het pikkedonker komt een tractor met een oversized aanhanger het dorp binnenrijden. Minutenlang zien we het gevaarte naderen, terwijl het onheilspellende schaduwen werpt op de muren van de huizen. 

    Als de kermisattractie eenmaal is gearriveerd op het centrale plein verzamelt zich daar een menigte. Deze samenscholing krijgt een hoe langer hoe dreigender karakter, met vuurtjes die her en der worden opgestookt. Inmiddels is de sinistere sfeer zodanig opgelopen dat de explosie van geweld nauwelijks meer als een verrassing komt. Desondanks is de blinde woede van de massa, die afgekoelt wordt door in een inrichting alles en iedereen kort en klein te slaan schokkend. Dat de geweldsuitbarting uiteindelijk tot een einde komt als men op een weerloze, naakte oude man in een badkuip stuit (afbeelding 1) bewijst dat zelfs blinde woede zijn grenzen kent, maar kan toch moeilijk een lichtpuntje in de duisternis worden genoemd.

    Zoals eerder vermeld vormt de circusattractie de katalysator tot het geweld. Deze circusattractie bestaat uit een circusdirecteur, een walvis en een mysterieuze prins (die nergens in beeld komt). De rol van de dode walvis is enigszins mysterieus, maar levert wel mooie plaatjes op. Als Janos in het midden van de film de attractie bezoekt kijkt de walvis hem met zulke droevige ogen aan (afbeelding 2) alsof hij wil zeggen dat hij er ook niets aan kan doen. Aan het eind van de film ligt het vernielde walvislijk licht rottend op het centrale plein en verdwijnt langzaam in de opkomende mist. Minder moeite had ik met de interpretatie van de rol van de circusdirecteur en de prins. Vlak voor de geweldsuitbarsting zit een scene waarin de prins (buiten beeld) allerlei opruiende taal uitslaat en de circusdirecteur (in beeld) hem tot kalmte probeert te bewegen. De circusdirecteur heeft zijn eigen attractie duidelijk niet meer in de hand. Ik moest bij deze scene onwillekeurig denken aan de opkomst van Hitler. Industrieel Duitsland zag in hem lange tijd een gek die nuttig was in de strijd tegen het Communisme maar moeiteloos aan de kant geschoven kon worden als hij zijn nut had verloren.

    Hoewel misschien een beetje in tegenstrijd met het einde van de voorgaande alinea worden de films van Tarr over het algemeen als tijdloos gezien. "Werckmeister Harmoniak" kan men zien als een flm die gaat over de manier waarop groeiende onvrede kan worden uitgebuit en tot welke gevolgen dat kan leiden, maar nergens wordt een specifiek regime of een specifieke politieke leider genoemd. De titel van de film hint echter op een nog tijdlozer dimensie. De titel verwijst naar de organist en muziektheoreticus Andreas Werckmeister (1645 - 1706) die de theorie heeft ontwikkeld van het "Werckmeister temperament". In deze theorie wordt een verband gelegd tussen de verhouding tussen de noten en de verhouding tussen de getallen. Ook bij een componist als Bach komt men belangstelling tegen voor de verhouding tussen muziek en wiskunde. Deze belangstelling gaat uiteindelijk terug op de Griekse filosoof Phytagoras, die de vergelijking uitbreidt me de opbouw van de kosmos / het heelal. Simplistisch gezegd bestonden er volgens deze filosoof in de wiskunde bepaalde "natuurlijke verhoudingen" en diende in de muziek maar ook in de kosmos ( bijv. de verhouding waarin planeten om elkaar heen draaien en de onderlinge afstanden tussen planeten) deze verhoudingen geëerbiedigd te worden. Werden deze verhoudingen verstoord dan was dat foute boel. Volgens de oom van Janos (evenals Andreas Werckmeiser een muziektheoreticus) waren de verhoudingen sinds het werk van laatstgenoemde verstoord en was de harmonie van de wereld verbroken. Misschien moeten we daarin wel de diepere oorzaak van de ontevredenheid zoeken. Het verhaal krijgt daarmee iets van de Bijbelse zondval, met Andreas Werckmeister in plaats van Eva die van de appel heeft gegeten.

    DATUM: 19 mei 2015

    EIGEN WAARDERING: 8

    Werckmeister harmóniák (2000) on IMDb

    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters