Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    1971: A clockwork orange (Stanley Kubrick)

    DE REGISSEUR

    Voor een introductie op het werk van Stanley Kubrick, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

    HET VERHAAL

    Alex DeLarge (Malcolm MacDowell) is de leider van een teenergang. In het begin van de film gaat de gang zich te buiten aan allerlei soorten vandalisme. Dit loopt zelfs zo uit de hand dat een vrouwlijk slachtoffer de dood vindt.

    Alex belandt in het gevang en opteert na een tijdje voor een experimentele behandeling die vervroegde invrijheidsstelling beloofd. Als gevolg van deze experimentele behandeling wordt Alex fysiek ziek bij de gedachte aan geweld. 

    Dit komt echter slecht uit als hij, eenmaal in vrijheid, zijn vroegere slachtoffers één voor één tegen komt. Als gevolg van de behandeling blijkt de genezen Alex in vrijheid een prooi die zich niet verdedigen kan. Dit is koren op de molen van de oppositie, die vindt dat de regering met de experimentele behandeling haar boekje flink te buiten is gegaan. 

    Aan het eind van de film wordt Alex op kosten van de regering flink in de watten gelegd in het ziekenhuis, waar men zijn behandeling tracht terug te draaien. De Minister van Binnenlandse zaken gaat samen met Alex op de foto, in een poging de oppositie de wind uit de zeilen te nemen.

    COMMENTAAR

    Vanaf het begin is "A clockwork orange" controversieel geweest. De film staat bol van het geweld, en brengt dit vaak op een heel fraaie manier in beeld. Net als in "Baby driver" (2017, Edgar Wright) meer dan 45 jaar later lopen de beelden vaak in de maat met de (in dit geval klassieke) muziek. Wat wil Kubrick met deze film zeggen? Is dit geen verheerlijking van geweld? 

    In de eerste plaats moet er onderscheid worden gemaakt tussen twee soorten van geweld. Aan de ene kant is er het totaal zinloze geweld van Alex en zijn gabbers. Hun geweld doet in al zijn zinloosheid en sadisme denken aan "Funny games" (1997 en 2007, Michael Haneke), niet in de laatse plaats omdat ook bij Haneke de vandalen zich in een witte outfit hebben gestoken. Aan de andere kant staat het geweld van de regering. Wetenschappelijk gefundeerd, maar desalniettemin geweld in die zin dat het mensen van hun keuzevrijheid beroofd. Het onderscheid tussen je goed gedragen uit overtuiging en je goed gedragen uit angst (in dit geval voor pijn en misselijkheid) komt hier om de hoek kijken. De opkomst van het begrip "nudging" (door Wikipedia gedefinieerd als "gedragspsychologische motivatietechniek waarbij mensen op een positieve manier worden gestimuleerd om zich op een door de overheid gewenste wijze te gedragen") bewijst wel dat "A clockwork orange" nog altijd actueel is.

    De volgende vraag is, wat is de relatie tussen deze twee vormen van geweld? Presenteert Kubrick de ene vorm als erger dan de ander? Nergens in de film wordt ook maar de suggestie gewekt dat het geweld van de regering de oorzaak is van het geweld van Alex en zijn gabbers. De film blijft verre van "slechte jeugd excuses" en het is duidelijk dat Alex zelf kiest voor het geweld, ... en er van geniet. Het geweld van de regering is wel een reactie op het geweld van de jeugdbendes, maar nergens praat (of eigenlijk filmt) Kubrick deze reactie goed. In tegendeel, de overheid wordt gerepresenteerd door een uiterst cynische minister van Binnenlandse zaken (Anthony Sharp), die de sociale contract gedachten van Thomas Hobbes ("burgers leveren graag hun vrijheid in voor een beetje extra veiligheid") tot het uiterste doorvoert. Een soortgelijke neiging is heden ten dage soms zichtbaar bij het bestrijden van terrorisme. Opnieuw een bewijs dat "A clockwork orange" nog weinig aan actualiteitswaarde heeft ingeboed.

    Waar komen de verhalen dat Kubrick met deze film geweld verheerlijkt dan vandaan? Als het niet terug te voeren is op het plot, zal het wel terug te voeren zijn op de vormgeving. Zo treedt Alex in "A clockwork orange" op als verteller. Alex is onbetwist eloquent (noot 1) en heeft een erg hoge dunk van zichzelf. Zo gaat hij er blindelings vanuit dat de kijker zijn visie op het gebeuren deelt. Hij spreekt de kijker regelmatig aan met "broeder". Dat Alex erg ingenomen is met zichzelf wil echter nog niet zeggen dat Kubrick erg ingenomen is met Alex. Misschien wilde hij slechts tot uitdrukking brengen dat vandalen van het slag "Alex" vaak zichzelf als middelpunt van wereld zien en er vaak niet erg goed in zijn om zich te verplaatsen in de positie van een ander?

    Verder legt de film een verband tussen geweld en (klassieke) muziek. Zo wordt een vrouw verkracht op de muziek van "Singin in the rain" en krijgt Alex de meest geweldadige visioenen bij de negende van Beethoven (in de film consequent "Ludwig von" genoemd). Persoonlijk heb ik daar nooit wat achter gezocht, net zo min als ik naar aanleiding van "Baby driver" een verband leg tussen popmuziek en bankovervallen. Sterker nog ik zie de ironie er wel van in dat iemand op de muziek van Schillers "Ode to joy" ("Alle menschen werden bruder") visioenen heeft die daar zo lijnrecht tegenin gaan.

    Ziet men in de mooie beelden niet meteen het verheerlijken van geweld, dan valt er veel te genieten. Zo is de inrichting van het ouderlijk huis van Alex een karikatuur van de jaren '70 (afbeelding 1), terwijl dit decennium eigenlijk nog moest beginnen. Veelzeggend ook is het wandtableau in de centrale hal van dit appartementencomplex (afbeelding 2). De schunnige graffiti staat model voor het geweld van de jeugdgangs, maar de afbeelding zelf heeft veel weg van het heroïsch realisme waar dictaturen zo dol op zijn (en staan dus model voor het geweld van de staat). 

    Vooral het begin van de film is indrukwekkend. Alex (Malcolm MacDowell, noot 2) staart ons in full close up aan met een satanische blik. Na enige tijd begint de camara langzaam uit te zoomen en zien we dat Alex met zijn makkers zich aan het indrinken zijn in de Korova milkbar (clip 1). Deze bar is vormgegeven in een bizar soort popart, waarin zowel de tafels als de tap zijn vormgegeven als een blote vrouw. De film verplaatst zich vervolgens van deze (destijds) ultra modieuze setting naar een decor van alle tijden, een beschonken zwerver die zit te lallen onder de brug, De komst van Alex en zijn makkers wordt aangekondigd door extreem lange slagschaduwen. Het is tijd voor de eerste ultra violence van de film (clip 2).   

     

    Noot 1: Alex spreekt in de film een soort "slang" dat bestaat uit een mix van Engelse en Russische woorden. Deze groepstaal was bedacht door Anthony Burgess, de schrijver van het (gelijknamige) boek waarop de film is gebaseerd.

    Noot 2: Voor "A clockwork orange" had Malcolm MacDowell de leider van een geweldadige studentenrevolte gespeeld in "If" (1968, Lindsay Anderson). Van dit geweldadige imago is hij nooit helemaal afgekomen.

    DATUM: 25 augustus 2017

    EIGEN WAARDERING: 8

    A Clockwork Orange (1971) on IMDb

    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters