Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    1982: Fanny en Alexander (Ingmar Bergman)

    DE REGISSEUR

    Voor een overzicht van het werk van Ingmar Bergman, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

    HET VERHAAL

    Fanny en Alexander groeien in het begin van de vorige eeuw op in een theaterfamilie. Na de dood van hun vader hertrouwd hun moeder met een Lutherse bisschop, en komen Fanny en Alexander in een heel ander milieu terecht. Door het ingrijpen van de Joodse vriend van hun grootmoeder weten ze aan dit milieu te ontsnappen.

    COMMENTAAR

    "Fanny en Alexander" was bedoeld als het laatste project van Ingmar Bergman, en het werd zijn laatste grote project. De film duurt ruim 3 uur, de miniserie voor televisie (de versie die ik bekeken heb) zelfs ruim 5 uur.

    In de film worden de Katholieke, de Protestantse en de Joodse wereld tegenover elkaar gesteld.

    Het huis van de familie Ekdahl staat symbool voor de Katholieke wereld (afbeelding 1). De familie Ekdahl is een theaterfamilie: uitbundig, creatief en minder rationeel ingesteld. We leren de familie kennen op kerstavond en het kerstfeest wordt uitgebreid in beeld gebracht (in de miniserie duurt deze acte ruim een uur). Niet alleen is dit een ideale gelegenheid om alle personages aan ons voor te stellen, we zien hier ook (bijna in real time) een echt kerstfeest. De familie Ekdahl is een warme en hechte familie, maar als de echtparen na afloop van het diner in de beslotenheid van hun kamers zijn wordt er flink op los geroddeld. Wat dat betreft komt de viering in "Fanny en Alexander" veel "echter" over dan de geïdealiseerde versie in "It's a wonderful life" (1946, Frank Capra), misschien wel de meest bekende kerstklassieker ooit.  

    De zetel van bisschop Edvard Vergerus staat symbool voor de Protestantse wereld (afbeelding 2). De Spartaanse koude inrichting van zijn huis staat in schril contrast met de warme inrichting van het huis van de familie Ekdahl. De manier waarop cameraman Nykvist de twee huizen met elkaar contrasteert doet denken aan de manier waarop in "The phantom carriage" (1921, Victor Sjöström) binnenscenes (warm, bruin getint) worden gecontrasteerd met buitenscenes (koud, blauw getint).

    De rol van de bisschop was voor mij de laatste keer dat ik de film zag de grootste ontdekking. Ik heb de bisschop altijd als het duivelse personage van de film gezien. Dit was voor mij ook het grote verschil met "Babettes gaestebud" (1987, Gabriel Axel), een andere film waarin de tegenstelling tussen Katholieke "joie de vivre" en Protestantse strengheid centraal staat. In "Babettes" zijn de twee Protestantse oudere dames wel sober, maar zeker niet onsymphatiek. Hoe anders is het gesteld met bisschop Edvard Vergerus in "Fanny en Alexander", dacht ik altijd. Ook na de laatste keer kijken blijft de bisschop een sadist in de manier waarop hij Alexander straft en vernedert. Een ontdekking voor mij is dat de bischop straft omdat hij serieus van mening is dat dit noodzakelijk is in de opvoeding van Alexander. Rechtlijnig als hij is kan hij geen onderscheid maken tussen een op hol geslagen kinderfantasie en de meineed van een misdadiger. Iets is waar of het is een leugen, daar zit voor hem niets tussen. De bisschop wordt zelfs een wat tragische figuur als hij ontdekt dat hij door Alexander echt gehaat wordt (hij zag zichzelf als de strenge maar rechtvaardige vader) en als zijn wereldbeeld begint te wankelen. Zelf maakt de bisschop een vergelijking met zijn vrouw, die als toneelspeelster van masker kan wisselen, terwijl hij maar één masker kent, dat als het ware in zijn huid is gebrand. Dan is het inderdaad erg lastig als je tot de ontdekking komt dat dit masker niet meer past.

    De beeldspraak met het masker is echt iets voor Bergman, die graag naar het theater verwijst (noot 1). Ook in de Joodse wereld is er de verwijzing naar het theater in de vorm van het poppenspel van Aron Retzinsky (afbeelding 3). Model voor de Joodse wereld staat overigens Isak Jacobi, de minaar van de grootmoeder van Alexander, met zijn chaotisch antiquariaat. De Joodse wereld is een wereld van (oud testamentische) mystiek, waarin de fantasie van Alexander als een deugd en niet als een zonde wordt beschouwd. Hoogtepunt in de Joodse wereld vond ik het verhaal dat Isak Jacobi Alexander vertelt over de exodus en hoe iemand op zoek is naar het paradijs zonder in de gaten te hebben dat hij al gearriveerd is. Ik moest denken aan de parabel die in "The trial" (1962, Orson Welles) wordt verteld over de man die zijn hele leven zit te wachten voor de poort van een gerechtgebouw, op zoek naar gerechtigheid. Aan het eind verteld de wacht hem min of meer dat hij zo door had kunnen lopen, de poort was speciaal voor hem gemaakt.

    Het verschil tussen de Katholieke, Protestantse en Joodse wereld is het centrale thema van de film. Qua "battle of the sexes" is de film heel erg Bergmaniaans met sterke vrouwenrollen. De drie broers Ekdahl (Oscar, Gustav Adolf en Oscar) denken alle drie dat ze "in charge" zijn, terwijl op de achtergrond het gezin gerund wordt door hun resp. vrouwen (Emilie, Alma en Lydia). Matriarch Helena (de grootmoeder) heeft op haar beurt de regie over haar schoondochters in handen. Ingmar Bergman heeft weleens gezegd dat in elke mannelijke rol in Fanny en Alexander wel iets van hem zelf zit. Hopelijk heeft hij dit (gedeeltelijk) in scherts gezegd, want als we bij de tekortkomingen van de drie broers die van de bisschop optellen ontstaat toch wel een raar personage.  

    Noot 1: De titel van een eerdere film uit zijn oeuvre is "Persona" (1966), waarbij Persona afkomstig is uit het Latijn en verwijst naar een theatermasker.

    DATUM: 13 oktober 2017

    EIGEN WAARDERING: 10

    Fanny och Alexander (1982) on IMDb

    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters