Filmklassiekers op het tweede gezicht
Abonneren

Abonneer je op nieuw verschenen recenties!

Voor meer informatie over het gebruik van deze website klik HIER.

    Laatst geplaatst

     

     

    Verwacht

     

     

    Filmposters

    1930: Der blaue engel (Josef von Sternberg)

    DE REGISSEUR

    Josef von Sternberg (1894 - 1969) werd geboren in Wenen, maar verhuisde al op zijn 14e naar de Verenigde Staten. Daar begon ook zijn filmcarrière. Na een dipje in zijn Amerikaanse loopbaan werkte hij in 1929 - 1930 kort in Duitsland. Hij maakte er zijn bekendste film "Der blaue engel" (1930). Al snel ging hij echter weer terug naar de Verenigde Staten.

    De meest productieve periode van Von Sternberg was 1925 - 1935. Deze periode valt grofweg in twee delen uiteen. In de periode 1925 - 1929 maakte hij stomme films met veelal de Duitse acteur Emil Jannings (die in die periode zijn geluk in Amerika beproefde) in de hoofdrol. Het was ook Jannings die Von Sternberg uitnodigde naar Duitsland te komen. In de periode 1930 - 1935 maakte van Sternberg geluidsfilms met veelal Marlene Dietrich in de hoofdrol. Na "Der blaue engel" nam Von Sternberg Dietrich mee naar Hollywood.

    HET VERHAAL

    Immanuel Rath (Emil Jannings) een leraar aan het gymnasium (naar Duits gebruik als Professor aangeduid) waakt niet alleen over de intellectuele ontwikkeling van zijn leerlingen maar ook over hun morele ontwikkeling. Als hij verneemt dat sommige van zijn leerlingen 's avonds rondhangen in de louche nachtclub "Der blaue engel" besluit hij een kijkje te gaan nemen. In plaats van zijn leerlingen weer op het rechte pad te brengen raakt Professor Rath zelf onder de indruk van nachtclubzangeres LolaLola (Marlene Dietrich). 

    Hoe meer zijn relatie met de nachtclubzangeres bekend wordt, hoe meer zijn autoriteit als leraar wordt ondergraven. Hij besluit met haar te trouwen en zich aan te sluiten bij het rondtrekkende vaudeville gezelschap. Hij eindigt als sidekick (en dan druk ik mij zeer voorzichtig uit) van de goochelaar van dit gezelschap.

    COMMENTAAR

    In veel commentaren wordt "Der blaue engel" in het teken geplaatst van de twee hoofdrolspelers Emil Janning (afbeelding 1) en Marlene Dietrich (afbeelding 2). Met Jannings had Von Sternberg eerder samengewerkt ( "The last command" (1928)) en eigenlijk was "Der blaue engel" bedoeld om hem opnieuw te kunnen laten schitteren. Hoe anders was de casting van Marlene Dietrich (ik volg hier de beschrijving van Cinemagazine). De film werd opgenomen in Duitsland, maar om de interesse van de Amerikaanse markt te bevorderen werd in eerste instantie gedacht aan een Amerikaanse hoofdrolspeelster (Gloria Swanson of Louise Brooks). Toen dat niet mogelijk bleek kwam een bekende Duitse actrice als tweede optie in beeld (Brigitte Helm of Leni Riefenstahl). Uiteindelijk viel de keuze verrassend op Marlene Dietrich, die zich (overtuigd van het feit dat ze nauwelijks een kans maakte) bij de auditie behoorlijk uitdagend had gedragen (wat precies paste bij de rol die ze moest spelen).

    Het oordeel achteraf in veel commentaren op de film is dat in "Der blaue engel" een soort van "wisseling van de wacht" plaatsvond. De oude Emil Jannings blijft hangen in het (overdreven) acteren uit de tijd van de stomme films en wordt overklast door de veel meer naturel spelende Dietrich. Hier mag een kern van waarheid in zitten, het gaat voorbij aan het feit dat het personage van Professor Rath veel interessanter is dan het personage van LolaLola. Professor Rath maakt in de loop van de film een ontwikkeling door. LolaLola is van het begin tot het eind een femme fatale ("Ich bin von kopf bis fuss aus liebe eingestellt") . Ik kom hier later in deze recensie op terug.

    In het verleden besprak Pieter Steinz boeken in de NRC. Hij plaatste het besproken boek in een context door inzichtelijk te maken welke boeken van invloed waren geweest op het besproken boek, en op welke boeken het besproken boek juist zelf invloed had gehad. Op deze manier ontstond een soort van intellectuele stamboom van boeken. Deze methode laat zich natuurlijk ook toepassen op films, en in het onderstaande doe ik een poging deze methode toe te passen op "Der blaue engel".

    Invloed op "Der blaue engel"

    - Het Duits expressionisme in het algemeen. Dat lijkt voor de hand liggend, het is immers een Duitse film gemaakt in een tijd dat het expressionisme weliswaar in zijn nadagen verkeerde maar nog steeds een gangbare stroming was. Bedenkt men echter dat de regisseur afkomstig was uit de VS en na een paar jaar naar dat land zou terugkeren dan is het eigenlijk helemaal niet zo voor de hand liggend dat hij voor deze typisch Duitse stroming kiest. Meer specifiek kan worden verwezen naar de volgende films.
    - "Nosferatu" (1922, Friedrich Murnau). De leerlingen van Professor Rath halen de nodige kattekwaad bij hem uit. Er is echter één leerling die bij hem een wit voetje wil halen. Op een gegeven moment wordt deze leerling door zijn klasgenoten overvallen in bed om hem een lesje te leren. Vlak voor de overal zien we de schaduwen van de klasgenoten op de muur van de slaapkamer. Het doet denken aan het moment waarop de vampier Nosferatu op bezoek komt bij één van zijn slachtoffers.
    - "Das Cabinet des Dr Caligari"  (1920, Robert Wiene). De nachtclub "Der blaue engel" is gelegen in het havendistrict. Deze buurt kent een wirwar van nauwe steegjes. Ook aan de huizen valt geen rechte lijn te ontdekken (afbeelding 3). Het lijkt verdacht veel op het droomlandschap van "Das Cabinet des Dr Caligari".

    Tijdgenoot van "Der blaue engel"

    - "M" (1931, Fritz Lang). Samen met "M" vormt "Der blaue engel" de toonaangevende film van het einde van de expressionistische periode. Evenals in "M" wordt de sfeer in "Der blaue engel" voor een balangrijk deel bepaald door louche, rokerige achterafkamertjes (van, in dit geval, de nachtclub).

    Invloed van "Der blaue engel"

    - Ook in films als "Cabaret" (1972, Bob Fosse) en "The damned" (1969, Luchino Visconti) staan "the roaring twenties" in Duitsland centraal. In deze films wordt het einde van dit tijdperk nadrukkelijk gekoppeld aan de opkomst van het nazisme. Er zijn ook wel interpretaties in omloop die de opkomst van het nazisme een plek geven in "Der blaue engel". Dit zou naar mijn mening een wel erg vooruitziende blik van de regisseur veronderstellen en valt naar mijn mening in de categorie wijsheid achteraf.
    - In het oeuvre van Fellini  speelt het vaudeville theater een grote rol. Het is als het ware zijn natuurlijke habitat. "Der blaue engel" speelt zich heel nadrukkelijk af binnen zo'n theater.
    - In de films van Bergman worden vaak (fysieke) beelden gebruikt in tussenshots. Vaak gaat het hier om godsdienstige beelden. Ook in "Der blaue engel" komen regelmatig van deze tussenshots voor. Ik wijs op de klok, waar bij het slaan van het hele uur een parade van beelden voorbij komt marcheren, maar ook aan het beeld van de zeemeermin in de nachtclub, dat zowel verwijst naar de locatie van de nachtclub (havengebied) als de functie van de nachtclub (erotisch geladen vertier) (afbeelding 4). 

    "Der blaue engel" is gebaseerd op een boek van Heinrich Mann. In dit boek komt mede de hypocrisie van de middenklasse aan de orde, die niets wil weten van een relatie tussen een Professor en een nachtclub zangeres. Dit element ontbreekt grotendeels in de film, die zich met name concentreert op de ontzettende smak op de sociale ladder die Professor Rath maakt (de ontwikkeling waarnaar ik eerder in deze recensie verwees). In een enkele recensie wordt vewezen naar de rol die Emil Jannings speelde in "Der letzte mann" (1924, Friedrich Murnau). Daar speelde hij een oude portier die ook aan lager wal raakte. Deze verwijzing mist naar mijn mening de essentie van de neergang van het hoofdpersonage. In "Der letzte mann" worden de problemen van de portier veroorzaakt door zijn ouderdom. In "Der blaue engel" lijkt Professor Rath onbewust zijn eigen ondergang op te zoeken. Er is onmiskenbaar een element van sadomasochisme in de film aanwezig. Illustratief is de eerste keer dat Professor Rath naar club "Der blaue engel" toeloopt, dan nog met de bedoeling zijn leerlingen weer op het rechte pad te brengen. Hij loopt door de kronkelstraatjes van het havendistrict, en het lijkt wel alsof dit een afdaling in de verborgen verlangens van zijn onderbewuste symboliseert. Tijdens de wandeling horen we het geluid van de mishoorn van een schip, en het klinkt als een onheilspellend soort sirenenzang.

    Opvallend aan "Der blaue engel" is wat ik zou willen noemen echo-scenes. Vergelijkbare scenes op verschillende momenten in de film bezorgen de kijker een déja vu gevoel. Inmiddels is de emotionele lading van de scene echter drastisch van kleur verschoten. Ik noem drie voorbeelden.

    1) Tijdens de eerste bezoeken aan "Der blaue engel" (en de kleedkamer van LolaLola) loopt Professor Rath herhaalde malen een zwijgende, treurige clown tegen het lijf. Aan het eind van de film is hijzelf deze clown geworden (in exact hetzelfde rare kostuum).
    2) Tijdens het huwelijk van Rath en LolaLola haalt de goochelaar zogenaamd eieren uit de neus van Rath. Om het spelletje mee te spelen kraait Rath als een haan. Later wordt datzelfde kraaien van hem verwacht als onderdeel van de goochelshow. Het gekraai klinkt nu een stuk minder spontaan, om niet te zeggen wanhopig.
    3) Nadat zijn verhouding met LolaLola is "gelekt" naar zijn leerlingen hebben deze allerlei schunnige tekeningen op het bord gekalkt. Na het einde van de les zien we een gebroken Rath alleen achter zijn lessenaar zitten, de camera zoomed langzaam uit. Aan het eind van de film zijn de vernederingen van de goochelshow (Rath staat als een domme August op het toneel, de gochelaar haalt eireren uit zijn neus en als Rath als een haan gekraaid heeft slaat de goochelaar de eieren op zijn hoofd kapot) Rath teveel geworden. Hij vlucht in paniek naar zijn oude school en vindt uiteindelijk rust achter zijn lessenaar. We zien de inmiddels overleden  Rath alleen achter zijn lessenaar zitten, de camera zoomed langzaam uit.

    DATUM: 31 december 2017

    EIGEN WAARDERING: 9

    Der blaue Engel (1930) on IMDb





    Reacties

    Commentaar
    Jouw naam/bijnaam
    Website url
    E-mail
    Vul deze captcha in
    Dit is een verplicht veld
    Filmposters