Filmklassiekers op het tweede gezicht

David Lean (1908 - 1991)

Dat de stijl van een regisseur zich ontwikkelt gedurende zijn loopbaan is normaal. Denk aan Fellini en Visconti die na een neo-realistische periode elk een meer individuele stijl ontwikkelden. Zelden is de stijlbreuk echter zo groot geweest als in het geval van David Lean (1908 - 1991). Na een serie kleinschalige films, veelal literaire- of toneel-adaptaties, schakelde hij in de tweede helft van zijn loopbaan over op grootschalige dramaproducties. Zijn naam is dan ook vooral verbonden aan epos-films als "The bridge on the River Kwai" (1957), "Lawrence of Arabia" (1962), "Doctor Zhivago" (1965) en "A passage to India" (1984). De kleinschalige periode  doet mijns inziens in artistiek opzicht geenszins onder voor genoemde spektakelstukken. Deze periode kan op zich weer worden onderverdeeld in een periode waarin Lean zijn films vooral baseerde op de toneelstukken van Noël Coward ("In which we serve" (1942), "This happy breed" (1944) en "Brief encounter" (1945)), en een periode waarin hij de boeken van Charles Dickens tot uitgangspunt nam ("Great Expectations" (1946) en "Oliver Twist" (1948)). 

DATUM: 19 mei 2013

Recensies

DE REGISSEUR

Zie voor een inleiding op het werk van David Lean, het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Laura Jesson (Celia Johnson) en Dr Alec Harvey (Trevor Howard) zijn allebei gelukkig getrouwd. Allebei komen ze elke donderdag in Milford. Dr Harvey, een huisarts, werkt op die dag in het plaatselijke ziekenhuis en voor Laura is donderdag haar wekelijkse winkel- en bioscoopdag. Ze treffen elkaar voor het eerste op het station Milford Junction, als Dr Harvey een kolengruisje uit het oog van Laura haalt. Toevallig lopen ze elkaar de donderdag daarna weer tegen het lijf in de restauratie en over de weken heen ontstaat er een band die uitgroeit tot een heuse verliefdheid.

Het is echter een uitzichtloze verliefdheid en, na een aantal middagen met elkaar doorgebracht te hebben, zien de hoofdpersonen zelf ook wel in dat hun relatie geen toekomst heeft. Definitief afscheid van elkaar nemen blijkt echter zwaar. Uiteindelijk accepteert Dr Harvey een baan in het buitenland. Tijdens hun laatste kopje thee in de restauratie loopt Laura een vriendin tegen het lijf zodat er van een echt afscheid nog geeneens sprake kan zijn. Van slag gebracht door dit afscheid zonder afscheid overweegt Laura nog even zich voor de trein te gooien, maar verzoent zich uiteindelijk met het, nog geeneens zo onprettige, leven dat ze heeft met haar man Fred en de twee kinderen. 

COMMENTAAR

"Brief encounter" komt uit een tijdperk dat vreemdgaan nog echt een taboe met met hoofdletters was. De behandeling van dit onderwerp in deze film komt ons dan ook heden ten dage wat gedateerd en overdreven voor. Zeker de zelfmoordpoging van Laura aan het eind van de film is nogal dramatisch. De film wordt dan ook soms een beetje belachelijk gemaakt. Zo zou het motto van de film volgens sommigen zijn "Make tea, not love" (als persiflage op de hippie-slogan "Make love, not war").

Lukt het echter om je over deze gedateerdheid heen te zetten, en de film "door de ogen van toen" te zien, dan blijft een goed gemaakte film over. Eigenlijk een soort Westerse Ozu. Het verhaal van de film wordt verteld in een flash back structuur, waarbij Laura in een voice over commentaar aan de kijker de bekentenis aflegt die ze aan haar man niet durft af te leggen. De film begint met de laatste ontmoeting tussen Laura en Dr Harvey, al weten we dat als kijker op dat moment nog niet. De film speelt zich voor het grootste gedeelte af op het station van Milford, en dan met name in de restauratie van dit station. Hierin verraadt de film een beetje zijn toneelachtergrond. In deze restauratie wordt trouwens wat afgeflirt, niet alleen door de twee hoofdrolspelers maar ook door de serveersters en het treinpersoneel onderling.

 

Het station blijkt trouwens een ijzersterke locatie voor deze film. De fotografie doet sterk denken aan het Duits expressionisme met zijn vele schaduwen als Laura en Alec weer eens door de gangen moeten rennen om er voor te zorgen dat ze elk hun trein halen. Sowieso is de mate waarin hun romance door de dienstregeling wordt bepaald symbolisch. Ook symbolisch zijn de kruiswoordraadsels waar Fred, de man van Laura, zich gedurende de hele film in de avonduren mee bezighoudt. Wat te denken van de volgende dialoog:

Fred Jesson: [playing the crossword puzzle] You're a poetry addict. See if you can help me over this. It's Keats. 'When I behold, upon the night's starr'd face / Huge cloudy symbols of a high _______.' Something that's seven letters.
Laura Jesson: Romance, I think. I'm almost sure it is. 'Huge cloudy symbols of a high romance.' It will be in the Oxford Book of English Verse.
Fred Jesson: No, it's right I'm sure. It fits in with 'delirium'

Romance ontmoet delirium, en in deze film niet alleen in het kruiswoordraadsel. Overigens is de puzzelhobby van Fred in deze film ook het opmerken waard. Het is een manier om te communiceren dat Fred misschien een beetje aan de saaie kant is. Dit via zijn hobby neerzetten van het karakter van de echtgenoot komen we ook in andere films wel tegen. Wat te denken van de postzegelverzamelende echtgenoot in "Fargo" (gebroeders Coen, 1996)?

DATUM: 19 mei 2013

EIGEN WAARDERING: 8

Brief Encounter (1945) on IMDb



Reacties

DE REGISSEUR

Voor een inleiding in het werk van David Lean, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina. 

HET VERHAAL

We leren de jonge wees Phillip (roepnaam "Pip") kennen als hij een jaar of 15/16 is. Hij woont dan bij zijn oudere zus en haar man. Rondom deze leeftijd maakt Pip kennis met twee mensen die een grote invloed op zijn verdere leven zullen hebben.

In de eerste plaats ontmoet hij de ontsnapte gevangen Abel Magwitch, als hij op het kerkhof het graf van zijn moeder bezoekt (afbeelding 1). Geïntimideerd door het ruwe uiterlijk van de man en het dito gedag, belooft hij hem eten te brengen en een vijl voor zijn ketenen. Pip houdt woord, maar het mag de gevangene niet baten. Uiteindelijk wordt hij gearresteerd en naar Australië verbannen.

Niet veel later maakt Pip kennis met de excentrieke Miss Havisham. Deze werd op haar huwelijksdag door haar bruidegom in de steek gelaten en leeft sindsdien als een kluizenaar, gekleed in haar trouwjapon en gezeten aan de feesttafel. Zij lijkt plezier te beleven aan de bezoekjes van Pip en probeert hem te koppelen aan haar geadopteerde dochter Estella.

Het verhaal maakt een sprong van ongeveer 5 jaar in de tijd, en Pip vertrekt naar Londen op uitnodiging van een plaatselijke advocaat (Mr Jaggers). Van hem verneemt hij dat een anonieme weldoener hem een maandelijkse toelage heeft toegekend. Vrijgesteld van arbeid heeft hij alle tijd om door middel van studie en sociale activiteiten zich de etiquette van de elite eigen te maken en zich een plek in hun midden te veroveren. Pip laat zich de geneugten van het sociale leven in Londen goed smaken, zeker als hij Estella weer tegen het lijf loopt. Deze laatste houdt hem echter op afstand. Ze heeft vele aanbidders, en Pip is niet de uitverkorene die het van aanbidder tot echtgenoot zal schoppen.

Op een avond maakt een duistere gedaante zijn opwachting in het appartement van Pip. Het blijkt Magwitch (terug uit Australië) die zich, tot de verrassing van Pip, bekend maakt als de anonieme weldoener. Pip was er eigenlijk altijd van uit gegaan dat de excentrieke Miss Havisham achter zijn maandelijkse toelage zat. Het bezoekje van Magwitch dient wel geheim te blijven, want hij wordt nog steeds gezocht in Engeland (wel raar, aangezien hij in het begin van de film opnieuw was opgepakt en je er dus van uitgaat dat hij zijn straf er op heeft zitten). Ondanks de hulp van Pip lukt het hem niet het land weer ongezien te verlaten. Pip bezoekt hem vlak voor zijn dood nog in de gevangenis. Na zijn overlijden verneemt hij via Mr Jaggers dat Magwitch een dochter had, en dat dit waarschijnlijk de door Miss Havisham geadopteerde Estella is.

Met het overlijden van Magwitch vervalt de maandelijkse bijlage van Pip. Het vermogen van gevangenen vervalt immers aan de staat. Berooid keert Pip terug naar zijn dorp en bezoekt daar, door nieuwsgierigheid gedreven, het huis van de inmiddels overleden Miss Havisham. Tot zijn verbijstering treft hij daar Estella aan. Nadat haar verloofde op de hoogte was geraakt van haar werkelijke biologische herkomst, had hij haar aan de kant gezet. Estella had zich vervolgens teruggetrokken in haar (stief)ouderlijk huis, en de geschiedenis dreigt zich te herhalen. Door de gordijnen van de ramen te rukken, en zo het zonlicht voor het eerst sinds lange tijd toegang te geven tot de bedompte ruimte, weet Pip dit te voorkomen. Aan het eind van de film lopen Pip en Estalla gezamenlijk het huis uit en de tuin in.

COMMENTAAR

"Great expectations" (1946) is de eerste van de twee Dickens verfilmingen in de carrière van David Lean. Twee jaar later zou "Oliver Twist" (1948) volgen. Stilistisch gezien vormen deze twee Dickens-adaptaties ook een soort overgang tussen eerdere films als "Brief encounter" (1945) en de epische drama's die Lean vanaf eind jaren '50 zou maken, te beginnen met "The bridge over the River Kwai" (1957) (noot 1). De twee Dickens verfilmingen hebben het kleinschalige van de eerdere films, maar qua visueel spektakel doen ze soms weinig voor de epische drama's onder.  Zo heeft "Great expectations" duidelijk elementen van het horrorgenre in zich. De manier waarop Magwitch tot twee keer toe zijn opwachting maakt is ronduit overdonderend, terwijl de villa van Miss Havisham alle trekken van een "haunted house" in zich heeft.

Bij Dickens is het hoofdpersonage vaak vrij passief en afwachtend. Het verhaal moet zijn sjeu krijgen van de nevenpersonages, die vaak zeer uitgesproken zo niet karikaturaal zijn. "Great expectations" vormt hierop geen uitzondering. De figuur van Pip laat alles over zich heen komen, terwijl hij heen en weer geslingerd wordt tussen twee werelden.

Enerzijds is dat de wereld van Miss Havisham (afbeelding 3). Duidelijk afkomstig uit de "upper class" heeft zij zich verbitterd teruggetrokken in haar huis. Haar wereld is er één van stilstand, de klok is stilgezet op het moment dat de bruiloft werd afgelast. Als uitlaatklep voor haar verbittering heeft zij stiefdochter Estella geadopteerd. Haar opvoeding dient slechts één doel: als ze volwassen en mooi is zal ze als een soort "engel der wrake" op het mannelijk geslacht worden afgestuurd. Zij zal op haar beurt hun harten breken. Ik merkte reeds op dat sommige personages bij Dickens karikaturale trekken kunnen hebben. Miss Havisham, die als oude vrouw nog in haar bruidsjurk zit, is daar een voorbeeld van. Ook in het leven van alle dag tref je echter mensen aan die zich koesteren in hun slachtofferrol, die zich terugtrekken in het bastion van hun eigen gelijk en die niet kunnen aanvaarden dat het leven soms anders loopt dan gepland.  

Tegenover de wereld van Miss Havisham staat de wereld van Magwitch (afbeelding 2). Deze wereld is gelegen aan het geheel andere uiterste van het sociale spectrum. Magwitch verkeert in een penibele situatie, maar heeft desondanks (of juist dankzij?) toch een open oog voor het goede in (sommige) mensen. Zijn wereld is er één van dynamiek. Uitgespuugd door de "oude wereld" maakt hij op een spectaculaire manier carrière in de nieuwe.

De twee werelden worden met elkaar verbonden in de persoon van Estella. Biologisch afkomstig uit de ene wereld, opgegroeid in de andere. Estella is visueel misschien wat minder markant dan Magwtch of Miss Havisham, haar rol in het verhaal is zeer interessant. Zo heeft het er lange tijd de schijn van dat, waar Miss Havisham vriendelijk tegen Pip doet, Estella nogal uit de hoogte is. Later vraag je je af of die hooghartigheid niet mede is ingegeven door sympathie voor Pip, en de wens om in elk geval zijn hart niet te breken. Ook de manier waarop Estella aan het eind in haar eigen zwaard (of eigenlijk het zwaard van Miss Havisham) lijkt te vallen, verdient de aandacht. Gelukkig weet Pip dit te voorkomen. Het neerhalen van de gordijnen is wat dat betreft een symbolisch zeer geladen actie. De betovering van het "haunted house" wordt verbroken. Met het licht komt de buitenwereld weer binnen, de klok gaat weer tikken.

Noot 1: De periode tussen 1948 en 1957 is voor mij persoonlijk een blinde vlek in de filmografie van Lean. Kijken we naar de waarderingen die films als "Passionate friends" (1949) en "Hobson's choice" (1954) op de IMDB krijgen, dan kan echter moeilijk van een inzinking worden gesproken.

DATUM: 1 februari 2015

EIGEN WAARDERING: 8

Great Expectations (1946) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een introductie op het werk van David Lean, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

In het begin van de film wordt Oliver Twist geboren uit een tienerzwangerschap. Zijn vader is onbekend en zijn moeder overlijdt op het kraambed. De eerste jaren van zijn leven brengt Oliver door in een weeshuis. Als hij het in zijn hoofd haalt om een tweede (karig) portie eten te vragen, is de maat vol en wordt hij als hulpje verkocht aan een begrafenisondernemer. Na een ruzie vlucht Oliver naar Londen, en komt daar terecht in de zakkenrollersbende van Fagin en Bill Sikes. Als hij met meer ervaren jongens op pad gaat om het vak te leren, worden ze betrapt en Oliver is de enige die gearresteerd wordt. Gelukkig is er een getuige die verklaart dat Oliver niet de dader is. Na zijn vrijspraak neemt Mr Brownlow Oliver onder zijn hoede, en voor het eerst in zijn leven lijkt het lot Oliver goed gezind.

Dit duurt echter niet lang. Fagin en Sikes zijn bang dat Oliver zijn mond niet kan houden. Bovendien wordt er contact met ze opgenomen door een mysterieuze man, die belangstelling heeft in (de afkomst van) Oliver. Een afkomst waar een kettinkje van zijn moeder, nu in het bezit van de directrice van het weeshuis waar ze bevallen is, de enige aanwijzing voor vormt. Als Bill Sikes en zijn vriendin Nancy (gewezen leerling van Fagin) Oliver dan ook tegen  het lijf lopen, maken ze gebruik van de gelegenheid en ontvoeren hem.

Mr Brownlow  wil niet geloven dat Oliver uit eigen beweging bij hem is weggelopen, en looft een beloning uit voor degene wiens aanwijzingen leiden tot het vinden van Oliver. Nancy ziet het betreffende plakkaat en krijgt spijt, zij neemt contact op met Mr Brownlow. Wat zij niet weet is dat Fagin haar heeft laten volgen en Bill Sikes informeert over haar verraad. Deze raakt buiten zijn zinnen van woede en vermoordt Nancy. De opschudding die deze moord veroorzaakt leidt tot een politieachtervolging, waarbij uiteindelijk ook Oliver bevrijdt wordt. Hij wordt herenigd met Mr Brownlow. 

Wat betreft de afkomst van Oliver? Uit het kettinkje van zijn moeder blijkt dat Mr Brownlow zijn grootvader is.

COMMENTAAR

Samen met "Great expectations" (1946) vormt "Oliver Twist" de Dickens periode in het werk van Lean. De overeenkomsten tussen de films vallen dan ook niet te ontkennen. Qua verhaal gaan ze beiden over een weesjongen die heen en weer geslingerd wordt tussen de lagere - en hogere sociale klassen. Gelijk in de eerste scene springen de overeenkomsten tussen beide films in het oog. Zowel bij "Great expectations" als bij "Oliver Twist" speelt deze eerste scene zich af in een onheilspellend noodweer.

Toch bestaan er naar mijn mening ook grote verschillen tussen de twee films. Zo vond ik "Oliver Twist" meer "typisch Dickens" dan "Great expectations", een indruk die lastig hard te maken is. Het heeft denk ik iets te maken met het feit dat de gedeelten die zich in de lagere sociale klassen afspelen bij "Great expectations" op het platteland gesitueerd zijn en bij "Oliver Twist" in Londen. Deze gedeelten bevatten daardoor de rokerige kroegen (afbeelding 1) en de nauwe achterafsteegjes uit het Victoriaanse Engeland ten tijde van de industrialisatie, die (althans voor mij) typisch Dickens zijn. Meteen in het begin van de film zet Lean (en Dickens) de klassentegenstellingen op scherp door enkele "Eisensteinsiaanse" montages. In deze montages wordt de bestuursvergadering waarin wordt gesproken over de opleiding van de weeskinderen gezet tegenover de keiharde arbeid die ze in de praktijk verrichten. Ook wordt het bestuursdiner gezet tegenover het schamele kommetje voedsel van de kinderen. 

Belangrijker is dat "Oliver Twist" een meer plot gedreven film is dan "Great expectations". In "Oliver Twist" zijn we er vooral benieuwd naar hoe het afloopt met Oliver. In "Great expectations" symboliseren de personages meer een algemene levenshouding. Denk aan Magwitch, die zowel staat voor de onderklasse als voor vitaliteit, en aan Miss Havisham, afkomstig uit de hogere klassen en bevangen door apathie. Gevolg is dat de personages in "Great expectations" ook complexer zijn. Ze zijn niet alleen maar goed of slecht, maar hebben een mix van goede en slechte eigenschappen. Dat is duidelijk anders in "Oliver Twist", waarin de slechten (Fagin, Bill Sikes) lijnrecht tegenover de goeden (Mr Brownlow, Oliver zelf) staan.

Oliver wordt gespeeld door John Howard Davies (afbeelding 2). Met zijn spitse, wat muisachtige verschijning is hij geknipt voor de rol van de arme wees die zich maar met moeite staande kan houden in zijn omgeving. Qua uitstraling deed hij mij een beetje denken aan David Bradley, die de hoofdrol in "Kes" (Ken Loach, 1969) voor zijn rekening nam.  Meest opmerkelijke verschijning in de film is echter de door Alec Guinness gespeelde Fagin (afbeelding 3). Deze lijkt zo weggelopen uit anti-semitische Nazi-propaganda, en dat drie jaar na het einde van WO II! Ten tijde van het verschijnen van de film kreeg Lean dan ook de wind van voren over dit onderdeel van de film. Misschien niet zo handig, maar aan de andere kant wel moedig van Lean dat hij niet gekozen heeft voor de politiek correcte oplossing maar zich gehouden heeft aan (de illustraties in) het oorspronkelijke werk.

Het enige complexe, en daarmee ook eigenlijk meest interessante, personage in de film is Nancy (Kay Walsh, destijds de echtgenote van David Lean, zie afbeelding 1). Zij is een ex leerling van Fagin en in het verhaal prostitué en vriendin van Bill Sikes. Ze werkt mee aan de ontvoering van Oliver, maar krijgt later spijt. Het dubbele van haar karakter blijkt zelfs als ze contact zoekt met Mr Brownlow. Ondanks alles spaart zij in haar bekentenis haar minnaar Bill Sikes, een element dat Fagin verzwijgt als hij Bill tegen haar op zet. Als ode aan Nancy, die misschien meer dan de wat brave Oliver de film draagt, maar ook ter illustratie van het fraaie camerawerk van Guy Green ter afsluiting van deze recensie de moord-scene op Nancy.

 

0:00 - 1:20
De moord
1:20 - 2:05
Het begin van een nieuwe dag. De camera verlaat de kamer van de misdaad en zwerft door de verlaten stad. Een lantaarnopsteker blaast een lantaarn uit en er valt ligt door de ramen van diverse woningen.
2:05 - 3:45
We keren terug naar de kamer van Bill Sikes, die verdwaasd naar de gevolgen van zijn misdaad zit te kijken. Zijn ogen dwalen door de ruimte, maar keren steeds terug bij het lijk van Nancy.
3:45 - 4:30
Bill hoort de stemmen van Nancy en Fagin in zijn hoofd. Hij begint te vermoeden dat Fagin hem heeft misleid (hoewel hij dat niet kan weten). Eigenlijk had hij Fagin willen vermoorden, maar als zijn echte oog het weer overneemt van zijn geestesoog ligt daar nog steeds het lijk van Nancy.
4:30 - 4:45
Bill ontvlucht het huis.

DATUM: 15 februari 2015

EIGEN WAARDERING: 8

Oliver Twist (1948) on IMDb








Reacties

DE REGISSEUR

Zie voor enkele opmerkingen over David Lean (1908 - 1991) het inleidende verhaal op de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

De film opent met de zoektocht van Generaal Yevgraf Zhivago (Alec Guiness) naar de dochter zijn halfbroer Youri Zhivago (Omar Sharif) en Lara Antipova (Julie Christie). Als hij het meisje gevonden denkt te hebben verteld hij aan haar het verhaal van hun romance.

Dit verhaal begint voor de eerste wereldoorlog. Youri Zhivago is al vroeg wees en groeit op bij vrienden van zijn moeder in Moskou. Als jong volwassene wordt hij verliefd op zijn stiefzusje Tonya Gromeko (Geraldine Chaplin). Lara woont omstreeks die tijd ook in Moskou, samen met haar moeder die weduwe is. Zij heeft een relatie met de linkse intellectueel Pasha Antipov. Nadat tijdens een vreedzame demonstratie troepen van de Tsaar op de menigte zijn ingereden en Pasha daarbij gewond is geraakt, radicaliseert hij en komt definitief in het kamp van de Bolsjewieken terecht.

Lara's moeder heeft een minnaar, de opportunistische zakenman / politicus Victor Komarovsky (Rod Steiger). Deze toont echter ook meer dan gezonde belangstelling voor Lara (afbeelding 1). Deze toenadering leidt uiteindelijk tot een zelfmoordpoging van haar moeder en een moordpoging (op kerstavond) van Lara op Komarovsky. Aangezien zij echter een ongeoefende schutter is raakt zij hem slechts in de arm. In beide gevallen (de zelfmoordpoging en de moordpoging) wordt de hulp van Youri Zhivago als dienstdoende arts ingeroepen. Op deze manier leert hij Lara kennen. 

Hun beider levens gaan echter verder. Youri trouwt met Tonya en krijgt een zoon (Sasha), Lara trouwt met Pasha en krijgt een dochter (Katya). Zo staan de zaken er voor als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. In deze oorlog worden de nog jonge gezinnen totaal uit elkaar gerukt. Pasha dient aan het front, en de geruchten gaan dat hij is gesneuveld. Youri wordt arts in het leger en Lara gaat als vrijwilligster de verpleging in. De Eerste Wereldoorlog gaat over in de Russische revolutie, en Youri en Lara komen elkaar opnieuw tegen, ditmaal in een veldhospitaal waar ze gedurende een half jaar met elkaar samenwerken. Tijdens deze samenwerking ontstaat er een romance, die echter zuiver platonisch blijft omdat ze allebei al een gezin hebben.

Na de oorlog keert Youri naar huis terug. In Moskou aangekomen ontdekt hij dat het huis van zijn stiefouders is gevorderd door de revolutionaire garde en in appartementen is verdeeld. Samen met vrouw, kind en stiefvader (zijn stiefmoeder is inmiddels overleden) bewoont hij één van deze appartementen. Het leven in Moskou wordt al snel ondragelijk. Niet alleen was de familie Gromeko voor de revolutie rijk, wat ze verdacht maakt, maar bovendien is Youri naast arts ook nog dichter. Een bourgeois kunstvorm. Via zijn halfbroer weet hij de papieren in orde te krijgen voor de treinreis naar het familielandgoed Varykino in de Oeral.

Deze treinreis vindt plaats tijdens de strijd tussen de "Witten" en de "Roden". Afwisselend rijdt de trein door Wit en door Rood gebied. Tijdens deze reis vindt een toevallige ontmoeting plaats met Pasha Antipov, die niet omgekomen blijkt te zijn maar het tot officier in het Rode leger heeft geschopt en onder de naam Strelnikov door het leven gaat. Strelnikov is een heel ander mens geworden dan Pasha Antipov ooit was, hij is getrouwd met de revolutie en niet van zins om terug te keren naar zijn vrouw en dochter, die in Yuriatin (niet ver van Varykino) wonen. Private life is dead!

Aangekomen op het landgoed Vaykino trekt de familie niet in het hoofgebouw (afgesloten door revolutionairen), maar in het knechtenverblijf. Daar wonen ze eenvoudig maar naar tevredenheid. Tijdens een bezoek aan de bibliotheek van Yuriatin loopt Youri Lara weer tegen het lijf en de lang onderdrukte gevoelens komen weer boven. Vanaf dat moment leidt hij een dubbelleven, getrouwd met Tonya en Lara als minnares (afbeelding 3). Als Tonya weer zwanger wordt besluit hij met dit dubbelleven te stoppen en neemt afscheid van Lara. Op weg van Yuriatin naar Varykino wordt hij echter gekidnapt door het Rode leger, die een legerarts nodig hebben. Opnieuw zit hij twee jaar in het leger, waarna hij deserteert. Van Lara, waar hij toch weer naar terugkeert, verneemt hij dat Tonya, Sasha en zijn stiefvader via Moskou naar Parijs zijn uitgeweken.

Komarovsky, die inmiddels een hoge positie in de Communistische partij heeft, waarschuwt de twee dat ze in Yuriatin niet veilig zijn en biedt ze een vrijgeleide naar het Verre Oosten aan. Ze gaan er niet op in, maar wijken uit naar het leegstaande Varykino, dat tijdens de winter in een sprookjesachtig winterwonderland is veranderd (afbeelding 4). Ook daar zijn ze, na het in het ongenade vallen van Stelnikov (nog steeds officieel de echtgenoot van Lara), niet veilig. Opnieuw is Komarovsky de boodschapper van het nieuws. Youri weet Lara te overtuigen om dit keer met hem mee te gaan, zelf zal hij ze achterna komen (wat hij niet doet). 

En zo verliezen Youri en Lara elkaar definitief uit het oog. Lara vertelt Komarovsky in de trein dat ze zwanger is van Youri. Ze krijgt een dochter in Mongolië, die ze echter kwijtraakt in de chaos die het gevolg is van de ineenstorting van het Witte leger. Terug in Moskou probeert ze, met steun van de halfbroer van Youri, haar dochter weer te vinden tussen de vele wezen die naar Moskou gedeporteerd zijn. Tevergeefs! Het is tijdens een deze zoektocht dat Youri haar vanuit de tram ziet lopen. Hij stapt uit en rent haar achterna, maar wordt door een hartaanval geveld (FdJ: het einde is niet sterkste deel van de film en nogal melodramatisch). Later zal Lara zelf verdwijnen in de nevelen van de Stalinistische werkkampen. En zo blijft de halfbroer van Youri over, die haar zoektocht voortzet, en zijn we terug bij het begin van de film.

HET COMMENTAAR

Toen "Doctor Zhivago" verscheen werd de film neergesabeld in de kritieken. Hier werd een boek dat de Nobelprijs voor de literatuur had gewonnen verfilmd als een doktersromannetje. Hier werd de geschiedenis gebruikt als achtergronddecor voor een mierzoete romance. Een romance bovendien tussen twee hoofdpersonen die het verhaal nogal passief over zich heen laten komen, slappe karakters dus. Nee, de film was niets als mooie plaatjes.

Nu is dat laatste zeker waar, de beelden zijn oogstrelend! Of het nu gaat om het vlammend rood uit het begin van de film, de treinreis door de uitgestrekte vlakten van Rusland of het wintersprookjesland van Varykino. Een belangrijke verklaring voor de populariteit van de film zal dan ook hierin gelegen zijn. Want alle kritieken ten spijt, de film was en is populair. Nu de film bijna 50 jaar oud is werd ze onlangs als klassieker in filmhuis Chassé gedraaid, en de zaal zat zeker halfvol. Daar kunnen, spreek ik uit ervaring, maar weinige klassiekers zich op beroepen.

De populariteit van de film alleen maar toeschrijven aan de mooie plaatjes is mij echter toch iets te makkelijk. Zeker, het boek van Pasternak werd gestript van veel (concrete) politieke inhoud, maar (op een meer abstract niveau) gaat de film nog wel degelijk over de verhouding tussen het individu en de politiek. We komen personages tegen die deze verhouding zeer verschillend zien. Zo is er de figuur van de Antipov / Strelnikov, die de politiek bewust opzoekt. Zo zeer zelfs dat hij zijn privéleven er aan opoffert ("Private life is dead"). Daartegenover staan dan Youri en Lara. Zij bemoeien zicht niet met de politiek, helaas bemoeit de politiek zich met hun. Tussen deze twee uitersten staat de opportunist Komarovsky, die de politiek gebruikt voor privé-doeleinden maar deze privé-doeleinden er zeker niet aan opoffert. Op het eerste gezicht is deze Komarovsky een uiterst onsympathieke figuur. Dat is ook de mening die Youri en Lara over hem hebben. Maar Lara's leven was heel wat sneller fout gelopen als Komarovsky niet af en toe had ingegrepen. Bovendien was Komarovsky niet ver van de waarheid als hij in het begin van de film Antipov als volgt beoordeelt:

"There are two kinds of men and only two. And that young man is one kind. He is high-minded. He is pure. He's the kind of man the world pretends to look up to, and in fact despises. He is the kind of man who breeds unhappiness, particularly in women. Do you understand?"

De verhouding tussen individu en politiek zoals hier geschetst heeft wel wat te maken met de verhouding tussen "grote geschiendenis" en "kleine geschiedenis" (de geschiedenis van een individu) zoals die aan de orde komt in een film als bijvoorbeeld "The unbearable lightness of being" (Kaufman, 1988).

Zoals uit het bovenstaande misschien wel blijkt, ben ik van mening dat de kritiek op de film misschien niet helemaal onterecht, maar wel schromelijk overdreven is. Dezelfde kritiek was immers ook mogelijk geweest bij "Lawrence of Arabia" (Lean, 1962). Wat is dit immers anders dan een avonturenfilm met de geschiedenis als achtergronddecor. Blijkbaar lag de geschiedenis van het Arabisch schiereiland als achtergronddecor in de Koude oorlog minder gevoelig dan de Russische revolutie. We moeten hierbij niet vergeten dat het verschijnen van Doctor Zhivago (1957), de Nobelprijs voor Pasternak die hij van de autoriteiten niet in ontvangst mocht nemen (1958) en het overlijden van Pasternak (1960) in die tijd nog vers in het geheugen lag. Een kwestie van tijdgeest dus. En zo kunnen we anno 2014, bijna 50 jaar na dato en de Koude oorlog ver achter ons, weer ongegeneerd wegzwijmelen bij de romance tussen Youri Zhivago en Lara Antipova.

DATUM: 5 januari 2014

EIGEN WAARDERING: 8

Doctor Zhivago (1965) on IMDb

Reacties