Filmklassiekers op het tweede gezicht

 

 

Clip: Die dreigroschen oper (1931)

De naam van Lotte Leyna is onlosmakelijk verbonden aan de "Drei groschen oper" van Bertold Brecht en Kurt Weil. In de verfilming van Georg Wilhelm Pabst speelt ze Jenny. In deze clip bewijst Carola Neher in haar rol als Polly dat ze ook haar mannetje staat.

Georg Wilhelm Pabst (1885 - 1967)

Georg Wilhelm Pabst (1885 - 1967) had zijn meest productieve periode tussen 1925 en 1935. Aan het begin van deze periode was het Duits expressionisme al over zijn hoogtepunt heen, en een beetje op zijn retour. Qua vormgeving wijken de films van Pabst dan ook wezenlijk af van het werk van Robert Wiene, Paul Wegener en Friedrich Murnau uit de eerste helft van de jaren '20. De claustrofobische decors zijn minder prominent aanwezig en de films spelen zich voor een groter deel buitenshuis af. Dit alles zal te maken hebben gehad met het feit dat de eerste schok van de Eerste Wereldoorlog aan het wegebben was. Uit het verhaal van "Die freudlose gasse" (1925), de film waarmee Pabst doorbrak, klinken de gevolgen van de Eerste Wereldoorlog echter nog duidelijk door. In het naoorlogse Wenen hebben twee vrouwen grote moeite om het hoofd boven water te houden, waarbij één haar toevlucht tot prostitutie moet nemen.

De hoofdrollen in "Die freudlose gasse" werden gespeeld door Asta Nielsen en Greta Garbo. De eerste een gevestigde filmdiva van Scandinavische origine, de tweede een diva in opkomst. Pabst gaf hiermee meteen zijn visitekaartje af als een regisseur die een fijne neus had voor vrouwelijk talent. Hoewel Greta Garbo niet zijn ontdekking was (maar die van Mauritz Stiller in de "Gösta berling saga" (1924)), kan het naar Europa halen van Louise Brooks wel geheel op zijn conto worden geschreven. Met haar maakte hij in 1929 zowel "Die buchse der Pandora" als "Tagebuch einer verlorener". Tot slot kan nog worden genoemd "Die weisse hölle vom Pitz Palu", een bergbeklimmersdrama waarin Leni Riefenstahl schittert als actrice.

De films die Pabst maakte in de eerste helft van de jaren '30, het begin van de geluidsfilm, zullen zeer arbeidsintensief geweest zijn. Vaak werden aparte versies gemaakt voor elk taalgebeid. Zo werden van "Die drei groschen oper" (1931) zowel een Duitse als een Franse versie gemaakt. Van "Don Quichotte" (1933) werden zelfs een Duitse, Franse en Engelse versie gemaakt. Zoals uit de genoemde voorbeelden reeds kan worden opgemaakt werd de stijl van Pabst in deze periode wat theatraler van aard.

Hoewel hij nog tot ver in de jaren '50 films zou maken, waren na 1935 de hoogtijdagen van Pabst definitief voorbij. Dat hij er, na een verblijf in de VS, in 1938 vrijwillig voor koos naar Duitsland terug te keren (terwijl zo veel van zijn collega's de trein de andere kant op namen) en gedurende de Tweede Wereldoorlog enkele films in Nazi Duitsland maakte, heeft zijn reputatie ook geen goed gedaan.

DATUM: 9 juli 2016

Recensies

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van het werk van Georg Wilhelm Pabst, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Loulou is een jonge vrouw, die menig man het hoofd op hol brengt. Onder deze mannen bevinden zich ook vader en zoon Schön. De bruiloft van Loulou met vader Schön loopt geheel uit de hand, zelfs zozeer dat de vader bij een ongelukkig schietincident om het leven komt.

Loulou krijgt de schuld van dit incident, en wordt door de rechtbank veroordeeld tot 5 jaar gevangenis. Zij weet echter te ontsnappen en vlucht naar Londen. Daar brengt ze haar dagen door op een kamertje drie hoog achter en wordt uiteindelijk het slachtoffer van Jack the Ripper.

COMMENTAAR

"Die buchse der Pandora" ademt de sfeer van de roaring twenties in Duitsland. Waren de flirtpartijen in "Menschen am Sonntag" (1930) nog redelijk onschuldig van aard, hier gaan ze een stuk verder. Eigenlijk zou "Die buchse der Pandora" ook "Menschen am Samstagabend" kunnen heten.

Louise Brooks (1906 - 1985) is de perfecte Loulou voor deze film. In Amerika was ze via het beroemde variététheater van de Ziegfeld follies bij de film terecht gekomen. Daarin speelde ze regelmatig de rol van losbandige vrouw, zoals de titel "A girl in every port" (1928, Howard Hawks) al enigszins aangeeft. Haar rol in "The canary murder case" (1929, Malcolm McClair & Frank Tuttle) ging volgens de toenmalige opvattingen in de Amerikaanse filmindustrie te ver, en zij belandde op de zwarte lijst. Van deze lijst werd ze gered door Pabst, met wie ze in Europa haar twee bekendste films maakte: "Die buchse der Pandora" (1929) en "Tagebuch einer verlorenen" (1929). De Europese carrière van Louise Brooks was echter van korte duur en in het begin van de jaren '30 verdween ze in de anonimiteit. Daar kwam ze pas uit toen ze in het begin van de jaren '50 werd herontdekt door de redactie van het Franse filmtijdschrift "Cahiers du cinema".

Louise Brooks stond model voor de zelfbewuste vrouw die in het Amerika van die tijd ook wel werd aangeduid als "the flapper girl". Deze vrouwen waren van mening dat op gebieden als roken, drinken, autorijden maar ook sexualiteit voor vrouwen geen andere normen dienden te gelden dan voor mannen. Qua uiterlijk waren ze vaak te herkennen aan een bobkapsel, een kapsel waarin het haar ongeveer ter hoogte van de kaaklijn recht wordt afgeknipt, zodat de nek zichtbaar blijft. In hoeverre Louise daadwerkelijk voldeed aan alle kenmerken van een "flapper" weet ik niet, maar qua kapsel hoorde ze er in elk geval helemaal bij.

In Duitsland was er wat irritatie dat de rol van "onze Loulou" gegund was aan een Amerikaane actrice. Wat was er mis met Marlene Dietrich? Loulou is inderdaad afkomstig uit het werk van de  Duitse auteur Frank Wedekind. Zij speelt een rol in zijn toneelstukken "Erdgeist" (1895) en "Die buchse der Pandora" (1904). De sfeer van de "roaring twenties", waar de film uitdrukking aan geeft, bleef echter niet beperkt tot deze kant van de Atlantische oceaan. Bovendien, was het met al dat Europese talent dat richting Hollywood vertrok (een stroom die een paar jaar later, met het aan de macht komen van Hitler, in omvang nog zou toenemen) ook niet eens leuk dat iemand de andere kant op kwam? Hoe het ook zei, ook in de moderne tijd hebben de Wedekind adaptaties zich niet beperkt tot het Duitse taalgebied. Denk aan de Francaise Lucile Hadzhihalilovic die de novelle "Mine-haha, or on the bodily education of young girls" ten grondslag legde aan haar film "Innocence" (2004). Of wat te denken van het album "Lulu" dat Lou Reed in 2011 opnam in samenwerking met Metallica?

De meningen lopen uiteen over de vraag of Loulou in haar omgang met mannen vooral naïef danwel manipulatief is. Sommigen gaan uit van het eerste en stellen dat de echte "femme fatale" haar entree in de filmwereld pas maakt met de "film noir" uit de jaren '40. De titel van de film lijkt hier ook beetje naar te verwijzen. De doos van Pandora is toch de Griekse versie van Eva en de appel. En zowel Pandora als Eva worden vooral door naïeve nieuwsgierigheid gedreven als ze de doos openen c.q. van de appel eten. Als ik echter kijk naar de berekenende glimlach op het moment dat Loulou zich in een compromiterende pose met vader Schön heeft laten betrappen door diens verloofde (afbeelding 2), geloof ik hier  helemaal niets van. Voor mij is Loulou het oudere zusje van Lolita (Vladimir Nabokov) en geen nakomeling van Pandora of Eva.

In deze recensie hebben we het erg veel gehad over Louise Brooks en nog erg weinig over Pabst. Dat is niet zonder reden, het is Louise Brooks die de film maakt. Roger Ebert stelt terecht dat zij er tussen haar medespelers erg modern uitziet. Het is net, nog steeds volgens Roger Ebert, of zij  naderhand is ingemonteerd. Denken we Louise Brooks weg, dan blijft er weinig van de film over (noot 1). De film is aan de lange kant en is voorzien van een veilig einde (noot 2). De problematiek van vader en zoon die verliefd worden op dezelfde vrouw komt heel wat genuanceerder aan de orde in "Vredens dag" (1943, Carl Theodor Dreyer). Op de IMDB worden de films die Pabst maakte met Louise Brooks tot het hoogtepunt van zijn oeuvre gerekend, en inderdaad was de herontdekking van Brooks ook een beetje de herontdekking van Pabst. Voor wat betreft "Die buchse der Pandora" deel ik deze mening in elk geval niet.

 

Noot 1: Dit is misschien niet helemaal eerlijk tegenover de regisseur. Een goede casting is immers ook zijn verdienste. Pabst had een naam op te houden als het gaat om het casten van actrices. In "Die freudlose gasse" (1925) had hij bijvoorbeeld de Scandinavische talenten Asta Nielsen en Greta Garbo gecast.

Noot 2: De hoofdregel van een "happy end" gold in het studio systeem niet als er sprake was van misdadigers of onafhankelijke vrouwen. Zij mochten niet ongestraft wegkomen met hun gedrag, de laatstgenoemden misschien nog wel minder dan de eerstgenoemden. Vandaar dat ik de dood van Loulou aan het einde van de film een velig einde noem. Dit einde is weliswaar letterlijk ontleend aan het stuk van Wedekind, maar is de crux van een gedurfde verfilming nou juist niet dat de regisseur durft af te wijken van het origineel?

DATUM: 7 oktober 2016

EIGEN WAARDERING: 6

Die Büchse der Pandora (1929) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van het werk van Georg Wilhelm Pabst, zie het openingsartikel van de aan hem geweide pagina.

HET VERHAAL

Het verhaal speels zich af in de Londense wijk Soho. Als Mackie Messer (de meesterinbreker) de dochter (Polly) van de bedelaarskoning Peacham verleidt, is deze des duivels. Hij dreigt het kroningsfeest van de nieuwe koning te verstoren met een massale optocht van bedelaars. Commisaris van politie Brown staat voor een moeilijke keuze. Aan de ene kant heeft hij nog samen met Mackie in het leger gezeten, aan de andere kant is hij in zijn huidige functie verantwoordelijk voor de openbare orde tijdens de festiviteiten.

COMMENTAAR

De roots van het verhaal liggen in de "Beggar's opera" die John Gray reeds in 1728 schreef. Tweehonderd jaar later werkte Bertolt Brecht dit verhaal om tot de "Dreigroschenoper" en shreef Kurt Weil er zijn overgetelijke muziek bij. De dreigroschenoper werd zo'n succes in het theater, dat er reeds na een paar jaar een filmversie volgde. Over deze filmversie ontstonden overigens al snel problemen met Brecht. Deze vond dat Pabst een te commerciële film had afgeleverd en de ideologische kantjes er te veel afgeslepen had. Of dat waar is, is de vraag. Een andere mogelijkheid is dat Brecht ten opzichte van zijn eerdere versie geradikaliseerd was. Hoe het ook zij, de ironie van een communistische schrijver verwikkeld in een proces rondom zoiets kapitalistisch als  auteursrechten ontging geen van de partijen, en de zaak bloed dood.

Opvallend aan "Die dreigroschenoper" is de verwevenheid tussen de autoriteiten (politie), de onderwereld en de bedelaars. Eenzelfde verwevenheid tussen deze groepen treffen we aan in "M" (1931, Fritz Lang) uit hetzelfde jaar. Vervangen we bedelaars door arbeiders dan kan een vergelijking worden gemaakt met "On the waterfront" (1954, Elia Kazan). Waar in "On the waterfront" arbeiders werden uitgeknepen door de vakbond, gebeurd dat in "Die dreigroschenoper" met de bedelaars. Zij moeten namelijk bij bedelkoning Peachem een vergunning aanvragen voor een bedelplek / bedelwijk. Uiteraard tegen een percentage van de opbrengst.

Waar "On the waterfront" een min of meer realistisch verhaal is, is "Die dreigroschenoper" duidelijk een parabel en een parodie. Dat blijkt wel uit het eind, als Polly Peacham (inmiddels getrouwd met Meckie Messer) opeens en uit het niets eigenaresse van een bank wordt. De kornuiten van haar man komen in de directie. Tijdens een vergadering vragen ze zich af wat voor nut het heeft een bank te beroven, wanner je via de bank andere kunt beroven. "Wie wil er nou nog crimineel zijn, als we de wet achter ons hebben staan". Hieruit blijkt dat "Die dreigroschenoper" nog een stapje verder ging dan "M" en "On the waterfront". Er is niet alleen verwevenheid tussen onderwereld en bovenwereld, ze zijn eigenlijk niet van elkaar te onderscheiden.

Forse kritkiek van Brecht op het kapitalisme, die Pabst overneemt in zijn filmversie. Zo bekeken valt de bovenvermelde kritiek van Brecht op deze filmversie wat moeilijk te plaatsen. Als de kritiek ergens hout snijdt, dan is het wel met betrekking tot de vrije lange huwelijksscene tussen Meckie Messer en Polly Peacham. Vanwege het ontbreken van toestemming van de vader van de bruid vindt dit huwelijk in het geniep plaats in een verlaten loods en met een gekidnapte priester (afbeelding 1). Het begint zowaar een beetje te lijken op het huwelijk van Tonie en Maria in de "West side story" (1961, Robert Wise). Toch vind ik dit nu juist één van de leukere scenes. Het theatrale, dat karakteristiek was voor Pabst in deze fase van zijn carière, komt er goed in tot uitdrukking. Bovendien schittert Carola Neher (die de rol van Polly speelt) in deze scene in de "Barbara song" (zie clip). De altijd berekenende Polly bekent hierin dat ze bij de keuze van haar minnaar minder op rationele argumenten let, maar meer op haar gevoel af gaat. Het kan geen kwaad Carola Neher als Polly eens voor het voetlicht te halen, aangezien alle (vrouwelijke) credits meestal gaan naar Lotte Lenya, die de rol van prostitué (en vorige minares van Meckie) Jenny speelt.

Brecht "hertaalde" de driegroschenoper in de tijd van de Weimar-republiek. De laatste jaren van zijn leven bracht hij door in de voormalige DDR. Hij lied zich daar zeer lovend uit over het heersende regime. Hebben we hier te maken met een verblinde gelovige in de inmiddels achterhaalde communistische religie?  Kunnen we concluderen dat "Die dreigroschenoper" inmiddels voltooid verleden tijd is? Ik denk het niet. Als Peachem zijn bedelaars oproept voor de betoging op kroningsdag zegt hij dat de elite een koud hart heeft en daardoor veel ellende veroorzaakt. Ze hebben echter ook zwakke zenuwen, en kunnen er niet tegen om de ellende (die ze zelf veroorzaakt hebben) te moeten zien. Ik moest hierbij onwillekeurig denken aan de Brexit, en de geringe populariteit van Europa. Ook hier een elite die een beleid heeft gevoerd (globalisering, interne markt) zonder zich te beseffen wat dat voor sommige bevolkingsgroepen betekent, en zich vervolgens volkomen laat verrassen door het verzet tegen dit beleid. Aan het eind van de film worden deze verschillende werelden nog treffender in beeld gebracht als de bedelaars de één na de ander afdruipen richting duisternis (zie clip). "Und die einen sind im dunkel, und die andern sind im licht. Und man siehet die im lichte, die im dunkel sieht man nicht".

DATUM: 30 juli 2016

EIGEN WAARDERING: 9 

Die 3 Groschen-Oper (1931) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van het werk van Georg Wilhelm Pabst, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

De film vertelt het overbekende verhaal van Don Quichotte, een lage edelman die (enigszins in de war) zichzelf aanziet voor een nobele ridder. Dingend naar de gunsten van de door hem aanbeden edelvrouw Dulcinea (in werkelijkheid een boerenmeid), trekt hij de wereld in om het onrecht te bestrijden. Helaas ziet hij schapen aan voor een leger en windmolens voor reuzen. Zijn pragmatische assistent Sancho Panza weet meestal al te grote ongelukken te voorkomen.

COMMENTAAR

In de eerste helft van de jaren '30, de tweede helft van zijn glorietijd, richtte Pabst zich met name op de verfilming van bekende werken uit de wereldliteratuur. Na "Die dreigroschen oper" (1931) pakte hij in 1933 het overbekende verhaal van Cervantes op. Er valt wel een beetje een parallel te trekken met Orson Welles, die in de tweede helft van zijn carrière ook veel aan literatuurverfilming deed, al richte deze zich met name op Shakespeare ("MacBeth" (1948), "Othello" (1952) en "Fallstaf" (1965)). De parallel wordt nog sterker wanneer men bedenkt dat ook Welles tussen 1957 en 1969 tevergeefs heeft geprobeerd Don Quichotte te verfilmen.

Don Quichotte is een tijdloze figuur die zich middels spreekwoorden in de cultuur van diverse landen heeft genesteld. Denk aan het Nederlandse spreekwoord "Vechten tegen windmolens", als wordt bedoeld dat iemand strijd tegen een imaginaire vijand, die alleen in zijn eigen hoofd bestaat. Net zo belangrijk als Don Quichotte is echter zijn assistent Sancho Panza. Ondanks de overdosis idealisme van zijn baas slaagt deze er in zijn benen stevig op de grond te houden, en op deze manier de grootste ongelukken te vermijden. De combinatie van idealistische anti held en pragmatische sidekick is een klassiker geworden in literatuur en film. Het meest letterlijk gebaseerd op Don Quichotte en Sancho Panza zijn misschien wel de kruisvaardridder Anthonius Block en zijn hulpje Jöns in "Het zevende zegel" (1957, Ingmar Bergman).  Tal van variaties op dit thema zijn echter denkbaar. Wat te denken van Lambik en Suske&Wiske, heer Bommel en Tom Poes en (ontdaan van alle discussies over discriminatie) Sinterklaas en Zwarte Piet.

Ik noemde twee alinea's geleden reeds het spreekwoord waarmee Don Quichotte voorleeft in het Nederlands taalgebied. Pabst heeft deze bekende passage uit het verhaal naar achteren verplaatst (tegen het einde van de film) en er de techisch misschien wel meest geavanceerde scene van de film van gemaakt. Het point of view perspectief als Don Quichotte op de molen afstormt, verwikkelt raakt in de wieken en vervolgens met deze wieken meedraait is ingenieus, zeker voor 1933. Ik vond een andere afwijking van het oorspronkelijke verhaal echter belangrijker. Hier gaat het namelijk niet alleen om techniek, maar om een inhoudelijke interpretatie van de regisseur. In de laatste scene worden de geliefde boeken van Don Quichotte verbrand. Het zijn deze boeken die de waandenkbeelden in zijn hoofd hebben veroorzaakt, maar Don Quichotte is er zo aan gehecht dat hij bij het zien van de brandstapel instort en overlijdt. Boekverbrandingen doen ons natuurlijk meteen denken aan dictaturen in het algemeen en het Nazi-regime in het bijzonder. In 1933 was het echter zeker nog te vroeg voor deze laatste associatie. Bovendien waren de denkbeelden van Don Quichotte niet gevaarlijk voor de werkelijke wereld. De werkelijkheid van deze wereld was echter wel ontluisterend voor Don Quichotte. Soms is het gevaarlijk om iemand uit zijn waan te halen.

DATUM: 30 juli 2016

EIGEN WAARDERING: 7

Don Quichotte (1933) on IMDb

Reacties