Filmklassiekers op het tweede gezicht

 

 

 

 

 

 

Clip Monica (1953)

Een scene uit het eind van de film. Monica is het moeder spelen zat en heeft haar uitgaansleven weer opgepakt. "Durf er eens wat van te zeggen" lijkt ze ons toe te voegen terwijl ze ons recht aankijkt.

Clip: Smiles of a Summernight (1955)

Charlotte is naar vriendin Anne gegaan om haar te vertellen dat haar man vreemd gaat. Ze reageert nogal heftig als Anne haar verteld dan ook haar man vreemd gaat, .... met dezelfde vrouw.

Clip Jungfrukällan (1960)

Zelfkastijding op weg naar de wraakneming. Oog om oog, tand om tand.

Ingmar Bergman (1918 - 2007)

Hoewel Bergman gedurende zijn lange carrière altijd met een vaste "stal" van acteurs en actrices heeft gewerkt en ook zijn vaste cameraman had (Gunnar Fischer in het begin, later Sven Nykvist) is de thematiek die in zijn films centraal stond een aantal keren veranderd. Aldus kunnen er verschillende perioden in zijn loopbaan worden onderscheiden.

In het begin was er van een overkoepelende thematiek nog niet zozeer sprake en maakte Bergman "lichtvoetige" films. Althans lichtvoetig in vergelijking met het wat zwaarmoedige en tobberige imago dat later aan hem kwam te kleven. Hoogtepunt van deze eerste films is wat mij betreft "Zomer met Monica" uit 1953, al is de meest lichtvoetige film wellicht "Smiles of a summer night"(1955). Wat later in de jaren 50 komt er iets van een vaste thematiek in zijn films in de vorm van de relatie tussen mens en God. Te denken valt in dit verband aan "Het zevende zegel" uit 1957 en "De maagdenbron" uit 1960. Wat opvalt in deze films is dat in beide gevallen de thematiek in een middeleeuws decor wordt geplaatst. Alhoewel er op dit moment dus wel spake is van een zekere thematiek is deze nog niet allomvattend. Zo heeft de mooiste film uit de tweede helft van de jaren 50 ("Wilde aardbeien" eveneens 1957) niets met deze thematiek te maken maar gaat eerder over de vergankelijkheid van het leven.

Pas begin jaren 60 wordt de thematiek in Bergmans werk alomvattend en levert hij zijn eerste "triologie" op. Deze triologie zou men de afwezigheid van God kunnen noemen en bestaat uit de films: "Through a glass darkly" (1961), "Winter light" (1961) en "The silence" (1963). In al deze films speelt de twijfel aan of de afvalligheid van het geloof een rol. In hoeverre deze films te maken hebben met eigen twijfel (Bergman is streng religieus opgevoed) danwel met de onzekere situatie van de wereld tijdens de koude oorlog die in deze periode op zijn hoogtepunt was (denk aan de Cuba crisis in 1962) is lang niet altijd duidelijk. Met name in "Winter light" zit een verwijzing naar de nucleaire dreiging.

Na de relatie met God en de twijfel aan God staat in de volgende periode de relatie van de mens met zichzelf centraal. De volgende triologie bestaat dan ook uit films met een sterk psychologische inslag. Deze triologie omvat de films: "Persona" (1966), Hours of the wolf" (1968) en "Shame" (1968). Een logisch vervolg op dit thema is de relatie van de mens met andere mensen en dit thema komt inderdaad in de jaren zeventig aan de orde waarin de relatie tussen zussen onderling ("Cries and whispers" 1972), de relatie van man en vrouw ("Scenes from a marriage" 1974) en de relatie tussen moeder en docher ("Herfssonate" 1978) onder de loep worden genomen.

Aan het eind van zijn loopbaan levert Bergman met "Fanny en Alexander" (1982) een schitterend magnus opus af. Familierelaties staan hierin centraal maar religie (een protestantse wereld versus een katholieke wereld) speelt hierin ook zeker een rol. Na "Fanny en Alaxander" kondigt Bergman aan dat hij geen films meer zal maken en eigenlijk had hij zich (net als Kurosawa na "Ran") aan dat besluit moeten houden. Hij kan het echter niet laten en levert na "Fanny en Alexander" nog het  als televisieproductie bedoelde "After the rehearal" af.

En zo eindigde een lange carrière. Een carrière die Bergman het stempel van zwaarmoedig en tobberig gaf en inderdaad sinds het begin van de jaren 60 zijn zijn films niet "het zonnetje in huis". Echt tobberig vind ik hem toch alleen maar in de tweede helft van de jaren 70, en dan met name in "Herfssonate".  Van Bergman  wordt wel gezegd dat hij meer gerespecteerd dan bekeken wordt. Zijn thema's zouden achterhaald zijn. Eind 2011 was er een tentoonstelling over Bergman in Gent. Het was een prachtige tentoonstelling (wat een mooie kostuums, bijna jammer dat de bijbehorende film in zwart - wit was) maar ik liep er bijna in mijn eentje rond. Misschien kunnen de ondersraande recenties er aan bijdragen dat Bergman toch weer wat meer bekeken wordt, want ook op het tweede gezicht valt er nog genoeg te zien en te genieten. 

DATUM: 12 juli 2012          

Recensies

DE REGISSEUR

Voor een introductie op het werk van Ingmar Bergman, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Aan het begin van de film ontvangt Stig Eriksson (Stig Olin) het bericht dat zijn vrouw Marta (Maj-Britt Nilsson) door een huishoudelijk ongeval om het leven is gekomen. In de rest van de film blikt hij terug op hun relatie, die begon op het moment dat ze allebei debuteerden als violist in het orkest van dirigent Sönderby (Victor Sjöström), zie afbeelding 1.

COMMENTAAR

Bij het opnieuw bekijken van mijn DVD verzameling ga ik uit van het zwaan kleef aan principe. Het bekijken van de ene film nodigt als het ware uit om de andere film op het programma te zetten. Zo vormde "La verité" (Clouzot, 1960) de directe aanleiding tot "Till glädje (to joy)" van Bergman. In beide films gaat het immers om een jonge orkestmuzikant die in de problemen komt door zijn maîtresse, zo dacht ik. Achteraf gezien heeft de film veel meer gemeen met "Zomer met Monica" (Bergman, 1953). In beide Bergman films zijn jonge ouders nog niet toe aan het ouderschap. In "Zomer met Monica" is het vooral de vrouw die haar onbezorgde leventje nog niet los kan laten. In "Till glädje" is het de man die last heeft van zijn tomeloze ambitie.

Deze tomeloze ambitie manifesteert zich in eerste instantie in de wens zo snel mogelijk eerste violist te worden. Deze ambitie vindt zijn Waterloo als de wens te snel in vervulling gaat, met een dramatisch slecht eerste optreden als gevolg. Dirigent Sönderby (die in de film ook een soort vaderfiguur voor het echtpaar is) troost Stig en houdt hem voor dat een orkest ook werkbijen nodig heeft, en dat niet iedereen de koningin kan worden. Hij kan zijn arbeidsvreugde toch ook ontlenen aan de mooie muziek die hij speelt?

Deze woorden zijn echter tegen dovenmansoren gericht. Gewoon zijn is in de ogen van Stig het ergste wat een mens kan overkomen, en als het niet lukt in de muziek dan zoekt hij het spannende leven wel op in de liefde. Dit leidt tot een verhouding met Nelly (Margit Carlqvist, die we ook kennen uit "Smiles of a summernight" (Bergman, 1955)), zie afbeelding 3. Nelly is een wat droevig, licht pervers personage. Dit in tegenstelling tot de wat naïeve, onschuldige Dominique (Brigit Bardot) uit "La verité" (om deze film er toch nog maar even bij te halen). Het droevige aan Nelly is dat ze met een veel oudere man getrouwd is, en vervolgens wanhopig probeert aan haar trekken te komen bij leeftijdsgenoten, zoals bij de onderhuurder die bij hen in woont en dus ook bij Stig. Een beetje pervers wordt het in de scene waarin Nelly, na eerst haar eigen nagels te hebben gelakt, begint aan de nagels van Stig. Een man met gelakte nagels, wat moeten ze daar in 1950 wel niet van gedacht hebben? De scene lijkt vooral bedoeld om het huishouden waar Nelly onderdeel van uit maakt maximaal te contrasteren met de thuisbasis van Stig, waar Marta (in tegenstelling tot Stig) geen enkele moeite heeft om haar muziek-carrière ondergeschikt te maken aan het moederschap.

Pas als het te laat is ziet Stig in dat het geluk, waar hij al die tijd zo fanatiek naar op zoek was, steeds voor het grijpen lag. In de slotscene van de film is het orkest bezig met het repeteren van de 9e van Beethoven (de film ontleent zijn naam aan deze "ode to joy") als zijn zoontje binnenkomt om naar zijn vader te luisteren.

"Till glädje" is een wat onevenwichtige film geworden. De manier waarop Stig zijn aspiraties aan de dirigent kenbaar maakt (nogal grof), maar ook de reeds genoemde scene met het nagellakken liggen er wat te dik bovenop. Wat dat betreft was Bergman als regisseur geen natuurtalent, maar iemand die zijn vak met vallen en opstaan moest leren. Om "Till glädje" nu te rekenen tot de valpartijen gaat mij echter te ver, al was het alleen maar vanwege de sterke rol van Victor Sjöström als dirigent (afbeelding 2). Enige jaren later zou deze voormalige regisseur schitteren in "Wilde aardbijen" (Bergman, 1957) in een soortgelijke rol. Ten tijde van het maken van "Till glädje" lag Bergman zelf in scheiding. De persoon van Stig bevat dan ook zeker enige autobiografische trekjes van de regisseur. Dat iemand van begin 30 zichzelf op een dermate kritische wijze portretteert strekt hem tot lof. Dat dan weer wel.

EIGEN WAARDERING: 6

Till glädje (1950) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een inleiding op het werk van Ingmar Bergman zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

VERHAAL EN ANALYSE

"Summer with Monica" is een film uit de vroege periode van Bergman. Het is een echte "coming of age film" waarin twee tieners er met een bootje tussenuit trekken en een onbezorgde zomer doormaken op de eilanden rondom Stockholm. Het wegtrekken uit Stockholm wordt hierbij wel zeer "relaxed" in beeld gebracht. Wel vijf minuten zien we de twee door de Stockholmse wateren tuffen. In deze minder onthaaste tijd zou deze scene wellicht flink worden ingekort maar toen kon dat allemaal nog, en het levert een aantal schitterende plaatjes op.

Zoals de titel al doet vermoeden vormt de zomer de hoofdmoot van de film. Hierin beleven de geliefden hun romance en die werd, althans voor die tijd, pikkant in beeld gebracht (afbeelding 1). Het feit dat hoofdrolspeelster Harriet Andersson destijds de geliefde van Bergman was kan hier mede debet aan zijn. 

Het verhaal volgt de lijn van de seizoenen en tegen de herfst breken er andere tijden aan. Het eten is op, het weer wordt slechter en als klap op de vuurpijl blijkt Monica zwanger te zijn. De reactie van de twee hoofdpersonen op de harde realiteit van het leven is echter een totaal andere, en daar zit wat mij betreft het verrassende en moderne van de film in. Harry neemt zijn verantwoordelijkheid en probeert, ondanks zijn jonge leeftijd, zo goed en zo kwaad als het gaat voor kostwinner te spelen (afbeelding 3). Monica kan niet accepteren dat haar jeugd opeens voorbij is en gaat door met uitgaan. Aan het eind van de film zien we de jonge vader met de baby in zijn armen terwijl van Monica geen spoor meer te bekennen is. Geen echt stereotype rolverdeling, zeker niet voor de jaren 50.

Toch kan men in sommige recensies ook wel een andere interpretatie van het laatste deel van de film lezen. In deze lezing moet men Monica niet zien als onvolwassen maar als de rebel die zich niet klein laat krijgen. Uit de manier waarop ze in de bijgevoegde scene ons als bioscoopbezoeker recht aan kijkt (tegen alle filmregels in trouwens, iets wat Bergman zou herhalen in "Persona") blijkt dat er ook voor deze interpretatie wel iets te zeggen is.

DATUM: 13 juli 2012

EIGEN WAARDERING: 9

Sommaren med Monika (1953) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Zie voor een overzicht van het werk van Ingmar Bergman, het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

De film vertelt het verhaal van een groep van 7 personen (3 mannen en 4 vrouwen) en hun talrijke onderlinge relaties. Iedereen doet het met iedereen, terwijl niemand daar echt gelukkig van wordt. Op een gegeven moment besluit de actrice Desiree Armfeldt (Eva Dahlbeck) in te grijpen en iedereen uit te nodigen om midzomernacht te vieren in het landhuis van haar bejaarde moeder.

De midzomernacht blijkt ook deze keer weer een bijzondere nacht te zijn. In de loop van de nacht valt alles op zijn plek, in die zin dat iedereen de partner vindt die het beste bij hem / haar past.

COMMENTAAR

"Smiles of a Summernight" is misschien wel het bekendste vroege werk van Bergman, maar naar mijn mening zeker niet het beste. Die eer is voorbehouden aan "Summer with Monica" (1953). Zowel de titel als het verhaal van de film doen natuurlijk denken aan "A Midsummer night's dream" van Shakespear. De combinatie van comedy en Bergman blijkt echter geen gelukkige. Op sommige momenten is de film aan de flauwe kant, zoals bij de magische wijn die in deze film dienst doet als een soort van waarheidsserum op liefdesgebied. Maar, zoals gezegd, de film was succesvol en stelde Bergman in staat zijn volgende (betere) films zonder veel moeite gefinancierd te krijgen.

Op het eerste gezicht is de film ook nogal man-onvriendelijk. De mannelijke hoofdrolspelers zijn zonder uitzondering nogal onvolwassen figuren, zoals daar zijn:

- De in een midlife crises verkerende Fredrik Egerman (Gunnar Björnstrand)
- De macho militair Carl-Magnus Malcolm (Jarl Kulle)
- De twijfelende theologiestudent Henrik Egerman (Björn Bjelfvenstam), de zoon van Fredrik Egerman.

Zet daar tegenover de vrouwen in de vorm van:

- De jonge en onschuldige Anne Egerman (Ulla Jacobsson), jonge (tweede) vrouw van Fredrik Egerman.
- De ondeugende huishoudster Petra (Harriet Andersson)
- De ervaren actrice Desiree Armfeldt (Eva Dahlbeck)
- De mysterieuze Charlotte Malcolm (Margit Carlqvist), vrouw van Carl-Magnus Malcolm.

De schijn bedriegt echter. De vrouwen mogen zich dan een air aanmeten van "het zijn maar mannen, ze weten niet beter", ondertussen is hun onverschilligheid minder groot dan op het eerste gezicht lijkt. Zie in de volgende clip hoe Charlotte zich laat gaan tijdens een bezoekje aan haar vriendin Anne, waarin beide vrouwen elkaar vertellen dat de man van de ander vreemd gaat met Desiree Armfeldt.  Ook deze zogenaamd zo onafhankelijke Desiree mag dan wel kleine sigaartjes roken (hoe modern zal dat in 1955 voor een vrouw geweest zijn?), ook zij heeft zo haar reden om Fredrik Egerman, met wie zij een relatie heeft gehad, terug te willen (met midlife crises en al). Die reden is gelegen in haar zoon Fredrik Armfeldt, van wie duidelijk gesuggereerd wordt dat het tevens de zoon van Fredrik sr is.

Zo blijkt maar weer dat (om James Brown te persifleren) "It's a woman's world, but it would be nothing without a man or a boy". 

EIGEN WAARDERING: 6

Sommarnattens leende (1955) on IMDb



Reacties

DE REGISSEUR

Voor een inleiding op het werk van Ingmar Bergman, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

VERHAAL EN ANALYSE

"Het zevende zegel" heeft de reputatie verworven van een film die verantwoord en cultureel correct is. Dat belooft nou niet meteen een ontspannend avondje film. De film zou zichzelf te serieus nemen, de symboliek ligt er te dik bovenop. Kijk alleen al naar het personage van de dood in deze film. Er is geen enkele moeite voor gedaan hier qua uiterlijk een geloofwaardig of afschrikwekkend personage van te maken. Een rare cape en een witgekalkt gezicht en dat was het dan. Het gaat immers om "de boodschap".

En die boodschap draait om de ridder Anthonius Block (Max von Sydow) die terugkeert van een kruisvaart en zijn eigen land geteisterd vindt door de pest (het verhaal speelt in de Middeleeuwen). Aan de kust loopt hij de dood tegen het lijf en gaat een schaakstrijd met hem aan met zijn eigen leven als inzet. Deze schaakstrijd duurt de hele film en ondertussen ontmoeten de ridder en zijn hulpje Jöns (Gunnar Björnstrand) allerlei mensen, waaronder de rondreizende minstreel Jof (Nils Poppe) en zijn vrouw Mia (Bibi Andersson) en hun kind. Om een laatste goede daad te verrichten en dit gezin te sparen rekt de ridder de schaakstrijd, maar moet uiteindelijk toch het onderspit delven. De beroemde slotscene laat een dodendans zien waarin de dood zijn laatste slachtoffers met zich mee voert. Jof en Mia zijn gespaard gebleven.

Dat klinkt allemaal inderdaad behoorlijk zwaar. De vraag is echter of de film zichzelf zo serieus neemt of dat het met name de hoofdpersoon is die dat doet? Iemand die een schaakpartij denkt te kunnen aangaan met een zo almachtige figuur als "de dood" heeft in elk geval geen minderwaardigheidscomplex! De film zelf relativeert mijns inziens zijn eigen hoofdpersoon op diverse manieren. Zo is daar Jöns, die de wat hoogdravende monologen van zijn baas regelmatig onderbreekt met pragmatische en cynische opmerkingen. Dit duo vormt overduidelijk een variatie op Don Quichotte en Sancho Panza. Op één moment in de film relativeert de hoofdpersoon ook zichzelf als hij het plan heeft opgevat met een combinatie van bishop (loper) en knight (paard) de dood te verschalken. Als ex kruisvaarder weet de ridder natuurlijk als geen ander waar deze combinatie van bishop en knight toe kan leiden.

In de biografie over Bergman plaatste ik de triologie over twijfel aan God in het begin van de jaren 60. "Het zevende zegel" en later ook "De maagdenbron" lopen onmiskenbaar op deze triologie vooruit maar maken er m.i. geen deel vanuit. Daarvoor is hun einde toch nog iets te optimistisch. In dit geval bestaat dit vleugje optimisme eruit dat aan het eind Jof en Mia (lijkt niet toevallig veel op Jozef en Maria) geen onderdeel uitmaken van de dodendans. Niet omdat de ridder dat met het rekken van de schaakpartij voor elkaar heeft gekregen, maar veel meer omdat ze in tegenstelling tot de ridder (hoogdravend) en Jöns (cynisch) het leven gewoon nemen zoals het komt (afbeelding 2).

Zie over "Het zevende zegel" ook het Criterion essay van Gary Giddens: There go the clowns.

DATUM: 15 juli 2012

EIGEN WAARDERING: 8

Det sjunde inseglet (1957) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een inleiding op het werk van Ingmar Bergman, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Dr Isak Borg, een medicus van 76 jaar, rijdt van Stockholm naar de oude universiteitsstad Lund om daar een wetenschappelijke onderscheiding in ontvangst te nemen. Hij wordt vergezeld door zijn schoondochter Marianne, en onderweg pikken ze drie jonge lifters op. Gedurende deze reis bezoeken ze diverse plekken uit het leven van de hoofdpersoon, en komen allerlei herinneringen uit het verleden boven.

COMMENTAAR

Wilde aardbeien is zowel een geografische reis als een reis in de tijd. Wat dat betreft heeft de vertelstructuur veel gemeen met "Fiorile" (gebr. Taviani, 1993), met als verschil dat in "Fiorile" het verhaal van meerdere generaties wordt verteld en in "Wilde aardbeien" het verhaal van één leven. Hoewel Dr Isak Borg op het eerste oog een symphatieke oude baas lijkt, zitten er al vroeg in de film hints dat dit weleens gezichtsbedrog zou kunnen zijn. Hij gedraagt zich eigengereid tegenover zijn huishoudster, die zich erg op de grote dag van de ceremonie verheugd had, en zijn schoondocher verwijt hem zijn egoïsme voor ze goed en wel Stockholm uit zijn. Ook is er, halverwege de film,  een droomscene waarin Dr. Borg tentamen moet doen, en in plaats van wetenschappelijke vragen allerlei vragen over persoonlijke keuzes in zijn leven krijgt (afbeelding 3). In deze scene wordt hem ook zijn mislukte huwelijk voorgespiegeld. Als hij zijn fouten inziet en vraagt naar de consequenties ontspint zich de volgende dialoog met zijn (gedroomde) examinator:

Professor Isak Borg: What is the punishment?
Sten Alman: The punishment? Well, I guess it'll be the usual.
Professor Isak Borg: The usual?
Sten Alman: Yes. The punishment is loneliness.

Deze droomscene is de laatste van de drie droomscenes uit de film. De eerste betreft een nachtmerrie waarin Dr. Borg door een verlaten stad loopt met klokken zonder wijzers (afbeelding 1). Deze droomscene, die enige gelijkenis vertoont met de beroemde Dali-droomscene uit "Spellbound" (1945) van Hitchcock, is een duidelijke hint op de sterfelijkheid van Dr Borg. De tweede betreft de zomer in zijn studententijd waarin hij zijn eerste vriendinnetje aan zijn broer kwijt raakte (afbeelding 2). Deze scene speelt zich af rond de eeuwwisseling (als Dr Borg 76 is in 1957 was hij inderdaad rondom de 20 bij de eeuwwisseling) en ademt een sfeer die lijkt op de schilderijen van Carl Larsson. De scene is belangrijk, maar de betekenis ervan is niet helemaal eenduidig. Fixeert Dr. Borg zich in de rest van zijn leven helemaal op zijn werk vanwege deze teleurstelling bij zijn eerste liefde, of verliest hij zijn eerste geliefde omdat hij toen al te serieus en te saai was? Het wordt niet helemaal duidelijk. Duidelijk is wel dat het geen toeval is dat de vrouwelijke liftster erg lijkt op deze eerste liefde. In de film worden deze twee rollen dan ook gespeeld door één actrice (Bibi Andersson). Deze liftster heeft twee vriendjes bij zich, de één heeft een rationele inslag en de ander richt zich meer naar zijn gevoel. Ook dat zal geen toeval zijn!

Na deze drie droomscenes is wel duidelijk dat Dr. Borg met gemengde gevoelens op zijn leven terugkijkt. Het is dan ook niet van enige ironie ontbloot als de drie lifters tijdens een pauze onderweg een veldboeket voor hem plukken en het aanbieden met de woorden dat hij een wijze oude man is die alles van het leven weet. Zelf weet hij op dat moment van de film wel beter! Toch lijkt het zelfs op zijn 76e nog niet te laat om zijn leven te beteren. Aan het eind van de film heeft hij een gesprek met zijn huishoudster, diezelfde die hij aan het begin van de film zo teleurstelde met de mededeling dat hij wel alleen naar de uitreiking zou gaan, en stelt hij haar voor om elkaar na al die jaren maar te gaan tutoyeren.

De rol van Dr. Borg wordt gespeeld door Victor Sjöström, één van de grondleggers van de Zweedse film. Na een carrière als regisseur die zich deels afspeelde in Zweden ("The phantom carriage", 1921) en deels in de VS ("The wind", 1928) keert hij in de jaren 30 terug naar Zweden. Daar pakt hij het acteren op en is in de begindagen van de carrière van Ingmar Bergman zijn mentor.

EIGEN WAARDERING: 10

Smultronstället (1957) on IMDb




Reacties