Filmklassiekers op het tweede gezicht

 

 

 

 

 

Clip: Partie de campagne (1936)

Opvallend aan deze scene uit het begin van de film is de abrupte wijze waarop het zwaartepunt van de film van binnen naar buiten wordt verplaatst. Door de opengeslagen luiken stroom de zomer als het ware naar binnen.

Jean Renoir (1894 - 1979)

De films van Jean Renoir zijn de afsluiting (en het hoogtepunt) van de voor de Franse cinema zo succesvolle jaren 20 en 30 van de vorige eeuw. Als je kijkt naar de lijst met zijn films valt op hoe geconcenteerd zijn loopbaan eigenlijk was. Vooral in de periode in de aanloop naar de tweede wereldoorlog (1935 - 1939) leverde hij het ene meesterwerk na het andere af. Na de tweede wereldoorlog volgde een minder succesvolle Amerikaanse periode, en in de latere fase van zijn leven hield hij zich vooral met schrijven bezig.

Ten tijde van de verschijning waren zijn films lang niet allemaal succesvol. De waardering kwam veelal pas later. De invloed die films als "La grande illusion" (1937) en "La règle du jeu" (1939) op bijvoorbeeld het werk van Orson Welles hadden zal hier mede debet aan zijn.  Ook de complexe structuur van zijn films speelt waarschijnlijk een rol. De films van Jean Renoir hebben een wat men kan noemen humanistische inslag. Ook al spelen in veel van zijn films sociale klassen een belangrijke rol, een personage is nooit alleen maar een vertegenwoordiger van zijn eigen klasse. Zijn karakters zijn eerst en vooral unieke personen met hun eigen eigenaardigheden en menselijke zwaktes.

Wat betreft de esthetiek en de compositie van zijn beelden had Jean duidelijk enkele genen van zijn vader, de schilder Pierre-Auguste Renoir, geërfd. Sommige foto's van scenes zouden zo schilderijen van Renoir sr geweest kunnen zijn. Vooral voor "Partie de campagne" (1936) gaat dit op.

DATUM: 16 september 2012

Recensies

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van het werk van Jean Renoir, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Het gezin Dufour (moeder, vader, dochter, verloofde van dochter) vertoeft een dagje buiten Parijs. Ze stoppen bij een herberg, waar de vrijbuiters Henri en Rodolphe juist wat zitten te drinken. Deze vrijbuiters voorzien vader en aanstaande schoonzoon graag van een hengel, zodat ze zelf met de dames uit roeien kunnen gaan. Dochter Henriette beleeft een romance met Henri waar ze jaren later, inmiddels getrouwd met haar verloofde, nog met weemoed aan terugdenkt.

COMMENTAAR

De opnamen voor "Partie de campagne" werden in 1936 gemaakt. Door hevige regenval liep de achterstand op het produktieschema zo hoog op, dat de produktie op een gegeven moment gestaakt werd. De ruwe opnamen lagen tien jaar op de plank, en pas in 1946 werd er een bioscoopfilm van gemaakt. "Partie de campagne" viel, wegens zijn luchtige toon, bij het naoorlogse publiek bijzonder in de smaak.

Met "Partie de campagne" bewijst Jean eer aan zijn vader, de schilder Auguste Renoir. Het beeld van de schommelende Henriette is ontleend aan het schilderij "De schommel" uit 1876. Door de mogelijkheden van het medium film, weet Jean aan dit schilderiij dynamiek toe te voegen. Om deze dynamische beelden te krijgen schommelde de cameraman mee, zoals is te zien op afbeelding 1.

Hoe populair de film ook geworden is, naar mijn mening kan hij toch niet worden gerekend tot de topstukken uit het oeuvre van Jean Renoir zoals bijvoorbeeld "La grande illusion" (1937) of "La règle du jeu" (1939).  Ook mist de film het sprankelende en nog altijd herkenbare van "Menschen am Sonntag" (1930, diverse regisseurs), met welke film "Partie de campagne" de verhaallijn (een simpel dagje ontspannen) gemeen heeft. 

Dit zal vooral te maken hebben met de wat wisselende sfeer van de film. "Partie de campagne" begint als een komedie en via een romance eindigt de film in een enigszins weemoedige sfeer. Voor wat betreft de komedie-elementen zijn vader Dufour en de verloofde duidelijk gebaseerd op Laurel en Hardy. Verder is het onduidelijk of de Parijzenaars zich vermaken op het platteland, of dat de plattelanders zich juist vermaken met de Parijzenaars. Als hij een enigszins inferieure "catch of the day" inspecteert vraagt de herbergier zich af "Zal ik deze vissen aan de katten voeren, of kan ik ze nog aan de Parijzenaars voorzetten",

Nadat ze hun bootje aan de kant hebben gelegd, beleven Henri en Henriette een romance. Deze wordt door Renoir vrij traditioneel in beeld gebracht. De man dringt aan, in eerste instantie verzet de vrouw zich, maar uiteindelijk stemt ze toe. In een andere film (ik ben vergeten welke) werd deze sequentie vooral in beeld gebracht via de arm van de vrouw (van afwerend naar liefkozend). Renoir gebruikt zowel de arm als de gezichtsuitdrukking van Henriette (zie afbeelding 2). Ik heb dit soort scenes altijd een beetje "verdacht" gevonden. Net alsof bij vrouwen "nee" eigenlijk geen "nee" is. Na "Partie de campagne" heb ik "A clockwork orange" (1971, Stanley Kubrick) gezien. Deze film heeft altijd veel kritiek gekregen omdat het er in voorkomende geweld navolging zou uitlokken. Naar mijn mening lokken de "romantische scenes" zoals die onder andere voorkomt in "Partie de campagne" veel eerder kopieergedrag uit, dan het redelijk bizarre geweld in "A clockwork orange". 

Jaren na de romance komt Henriette Henri nog een keertje tegen en denkt met weemoed terug aan hun gezamelijke avontuurtje. De weemoed zet echter al veel eerder in, namelijk als direct na de vrijpartij een onweer losbarst. Via natuurbeelden weet Renoir de sfeer van berouw die na de zonde komt goed te vatten. Hij bewijst daarmee andermaal eer aan zijn vader, die een echte buitenschilder was. Ook "Partie de campagne" bestaat nagenoeg volledig uit buitenopnamen (die de oorzaak waren van de ellende die aan het begin van deze recensie vermeld werd).

Al met al denk ik dat "Partie de campagne" een licht overgewaardeerde film is. Dat wil uiteraard niet zeggen dat het een slechte film is. Sommige scenes zitten echt heel knap in elkaar. In het begin van de film zitten Henri en Rodolphe wat te drinken in de wat donkere herberg. Op een gegeven moment doen ze de luiken voor de ramen open. Het licht stroomt naar binnen en door de ramen zien we de schommelende Henriette vol in beeld. Op de een of andere manier verdwijnt het binnenste van de herberg onmiddelijk naar de achtergrond en is het raam ons venster op de zomerse wereld (zie clip). 

DATUM: 19 augustus 2017

EIGEN WAARDERING:  7

Partie de campagne (1936) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een inleiding op het werk van Jean Renoir, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Tijdens de Eerste Wereldoorlog worden de vliegeniers de Boeldieu (van aristocratische afkomst, gespeeld door Pierre Fresnay) en Maréchal (afkomstig uit de arbeidersklasse, gespeeld door Jean Gabin) neergehaald door Duitse militairen onder leiding van von Rauffenstein (Erich von Stroheim). Ze belanden in een krijgsgevangenenkamp, waar ze kennis maken met andere gedetineerde Franse soldaten.

We volgen de belevenissen van deze groep gevangen in het kamp, die onder andere bestaan uit het voorbereiden van een act op de feestavond en (veel belangrijker) het voorbereiden van een ontsnappingspoging. Deze poging mislukt en als gevolg daarvan belanden Boeldieu, Maréchal en hun vriend uit het kamp Rosenthal (afkomstig uit een rijk maar niet aristocratische familie, gespeeld door Marcel Dalio) in het streng bewaakte kamp Wintersborn. Dit kamp is ondergebracht in een kasteel hoog op een heuvel, en is speciaal gereserveerd voor vluchtgevaarlijke krijgsgevangenen. In dat kamp maken ze opnieuw kennis met von Rauffenstein, die nu zelf is neergehaald tijdens een vlucht, en daarbij ernstig gewond is geraakt. Zijn lichaam zit ingesnoerd in een strak korset, dat hem tot vlak onder de kin ondersteunt. Ongeschikt geworden als actief militair is hij (tot zijn groot verdriet) weggepromoveerd als directeur van de gevangenis.

De drie Franse krijgsgevangenen laten zich niet afschrikken door de reputatie van Wintersborn en beraden een nieuwe vluchtpoging. Hierbij zal Boeldieu de bewakers afleiden, zodat Maréchal en Rosenthal kunnen vluchten. Boeldieu verliest bij zijn afleidingspogingen het leven, maar de ontsnapping van de andere twee slaagt wel. Ze zullen echter pas veilig zijn, als ze de Duits - Zwitserse grens zijn overgestoken. In hun tocht daarnaar toe verschuilen ze zich in een boerenschuur, en worden ontdekt door de oorlogsweduwe Elsa (gespeeld door Dita Parlo, die vooral bekend is geworden vanwege haar rol in "L'atelante" (Jean Vigo, 1934). Deze verraad de twee ontsnapte gevangen niet, maar neemt ze in huis. Er ontstaat zelfs een soort van relatie met Maréchal (afbeelding 1). Uiteindelijk moeten de twee echter weer verder naar Zwitserland, welk land ze in de laatste beelden van de film bereiken.

COMMENTAAR

"La grande illusion" gaat over de Eerste Wereldoorlog, maar oorlogshandelingen zijn er nauwelijks in te zien. Het echte onderwerp van de film is eigenlijk de verhouding tussen de diverse klassen / standen in de maatschappij. Het is dan ook niet voor niets dat in de plotbeschrijving bij elk personage wordt aangegeven van welke rang / stand hij is. Wat dit betreft lijkt de film wel een beetje op "The old dark house" (James Whale, 1932), in die zin dat elk personage model staat voor een bepaalde maatschappelijke klasse. Waar in "The old dark house" de personages tot elkaar veroordeeld zijn omdat ze in een noodweer vast komen te zitten, zorgt in "La grande illusion" de gevangenis ervoor dat de personages niet aan elkaar kunnen ontsnappen.

Het thema van klassen versus nationaliteiten speelde voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog prominent in communistische kringen. In deze kringen kon men zich niet voorstellen dat arbeiders uit verschillende landen tegen elkaar zouden vechten. Ze hadden, in de vorm van de kapitalisten, toch een gemeenschappelijke vijand. Arbeiders aller landen verenigd U! Toen de oorlog daadwerkelijk uitbrak bleken deze denkbeelden op een groot misverstand te berusten.

In "La grande illusion" gaat het niet zozeer om de loyaliteit binnen de arbeidersklasse, maar vooral om de loyaliteit binnen de aristocratie. De verhouding tussen Boeldieu en von Rauffenstein staat dan ook centraal in deze film. Zeker in de ogen van von Rauffenstein is er meer dat hen bindt (allebei aristocraat) dan dat hen gescheiden houdt (de één Fransman, de ander Duitser).

Illustratief is wat dit betreft de scene waarin de kamer van de gevangen op verboden spullen wordt doorzocht. De doorzoeking is in volle gang als von Rauffenstein binnenkomt. Hij wendt zich tot Boeldieu en vraagt deze op zijn erewoord of er verboden spullen op de kamer aanwezig zijn. Na de ontkenning van Boeldieu gelast hij om de doorzoeking te stoppen, een Franse officier heeft immers zijn erewoord gegeven. Op de vraag van Boeldieu waarom hij het niet aan één van zijn medegevangenen heef gevraagd (dat zijn toch ook Franse officieren, hun erewoord is toch evenveel waard als het zijne?) antwoord von Rauffenstein met een veelzeggend: "Misschien".

De grote illusie waar de titel van de film naar verwijst, is dan ook niet zozeer dat wordt uitgegaan van een loyaliteit die er niet is, zoals bij de communisten voor de Eerste Wereldoorlog. Er is wel degelijk een zekere mate van verstandhouding tussen Boeldieu en von Rauffenstein. De scene waarin Boeldieu sterft onder het wakend oog van von Rauffenstein is één van de belangrijkste scenes in de film, en heeft verdacht veel weg van een liefdesscène (zie afbeelding 2, let op het vasthouden van de hand).

De grote illusie is veel meer de verwachting / hoop dat de waarden en normen van de aristocratie zullen voortbestaan in en mogelijk ook na deze Wereldoorlog. Het bovenstaand gegeven voorbeeld waarin von Rauffenstein afgaat op het erewoord van een vijandelijk officier geeft al aan dat hij werkelijk nog in de illusie leeft een gentleman's war uit te vechten. Wat dat betreft is de casting van Erich von Stroheim in deze rol een heel gelukkige. Na een tumultueuze regisseurscarrière in de jaren '20 (waarbij hij zich door zijn eigenzinnigheid net zo buiten het Hollywood systeem wist te plaatsen als in latere jaren Orson Welles) was von Stroheim vanaf de jaren '30 voornamelijk nog als acteur actief. Naast "La grande illusion" speelde hij zijn meest memorabele rol in "Sunset boulevard" (Wilder, 1950). In beide rollen speelde hij een overlevende uit een voorbij tijdperk, wat hij in de filmindustrie in feite ook was.

Tegenover von Rauffenstein staat de meer realistische Boeldieu. Zoals we al zagen in de doorzoekingsscene kijkt deze niet neer op de andere klassen. Sterker nog hij is bereid zich op te offeren ten behoeve van hun ontsnapping. Ik ben geneigd deze daad, die von Rauffenstein nooit zou begrijpen, symbolisch te interpreteren als een erkenning dat de leidende rol van de aristocratie in de maatschappij is uitgespeeld en dat het nu de beurt is aan andere klassen om het stokje over te nemen.

DATUM: 14 november 2014

EIGEN WAARDERING: 8

De grote illusie (1937) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een introductie in het werk van Jan Renoir, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

VERHAAL EN ANALYSE

"La bête humaine" kan worden gezien als de voorloper van de film noir. Misschien verklaart dat waarom dit, bij uitstek Amerikaanse genre, een Franse naam heeft? De rol van de "femme fatale" (nog zo'n Franse term uit het vocabulaire van de Film Noir) wordt in deze film gespeeld door Simone Simon. Zij zou later bekend(er) worden door films als "Cat people" (1942) van Jacques Tourneur en enkele films voor Max Ophuls uit het begin van de jaren 50.

Het verhaal gaat over de buitenechtelijke relatie tussen Séverine (Simone Simon) en Jacques (Jean Gabin), waarin beide partijen (zonder het te weten) met vuur spelen. Séverine is een zeer berekenend type. Eerst heeft zij haar echtgenoot ertoe aangezet om haar vroegere baas, die haar misbruikt heeft, te vermoorden. Vervolgens probeert zij  haar minaar over te halen haar echtgenoot uit de weg te ruimen. Wat ze niet weet is dat haar minnaar een soort van manische depressies heeft en in zijn depressies zeer geweldadig en gevaarlijk kan zijn (het menselijke beest uit de titel). Het verhaal is niet op alle punten even geloofwaardig. Zo vraag ik mij af of de verklaring voor de depressies van Jacques (geërfd wegens het alcoholisme van zijn vader) stand houden tegen de huidige wetenschappelijke inzichten. Ook bij de pogingen van Séverine om Jacques ertoe aan te zetten haar echtgenoot te vermoorden, moet men wel erg door liefde verblind zijn om hier niet doorheen te kijken.

Dat het verhaal op sommige punten rammelt, wordt echter meer dan goed gemaakt door de manier waarop de film het milieu schetst waarin het verhaal zich afspeelt. De film speelt zich af in de spoorwereld, waarbinnen bijna alle personages werkzaam zijn. Renoir besteedt aan het schetsen van deze wereld verhoudingsgewijs meer aandacht dan Zola in zijn boek. Denk aan de ritjes tussen Parijs en Le Havre, die uitgebreid in beeld gebracht worden. Denk ook aan de collegiale band tussen de machinist en de stoker op de diesellocomotief en de band die beiden weer hebben met deze locomotief (zie afbeelding 1). De locomotief heeft een naam (La Lison), en is voor deze twee mannen veel meer dan alleen maar een machine. Afbeelding 2 is dan symbolisch voor de manier waarop een vrouw deze mannenwereld binnendringt.

Karakteristieke vond ik ook de scene waar spoorwerkers in een soort pension gezamenlijk de maaltijd gebruiken. In die tijd en in het grote Frankrijk was het niet altijd mogelijk dat de machinist aan het eind van zijn dienst weer terug was op zijn standplaats. Ook in deze scene zien we dat Renoir de nadruk meer legt op de collegialiteit en camaraderie binnen het spoorwereldje, waar Zola meer het beeld schetst van mannen van huis die niet van de drank en de vrouwen af kunnen blijven. Hoe het ook zei, de wereld van de spoorwegpensions en de overwegwachters, het is een wereld die inmiddels definitief tot het verleden behoort.

DATUM: 19 september 2012 

EIGEN WAARDERING: 8

Het dierlijke in de mens (1938) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een introductie op het werk van Jean Renoir, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

VERHAAL EN ANALYSE

In "La regle du jeu" vindt er een feest plaats op een kasteel, waarbij zo'n beetje iedereen met iedereen vreemd gaat. Dit verhaal lijkt verdacht veel op een toneelstuk van het theater van de lach van John Lantink, en in principe verschilt het daar ook niet zo veel van. Bijzonder is wel de verdeling in twee sociale klassen, de gasten en het personeel. Zolang die twee klassen maar onder elkaar blijven rotzooien gaat het goed. De echte problemen ontstaan pas als er onderling relaties ontstaan. Blijkbaar zijn de regels van het spel, waarnaar de titel van de film verwijst, binnen deze klassen anders en gaat het pas mis als de spelers onderling verschillende spelregels hanteren. Voor wie dit verhaal bekend voorkomt, Robert Altman heeft in 2001 met "Gosford Park" een film afgeleverd die als een remake van "La regle du jeu" kan worden beschouwd.

Technisch is de film een hoogstandje. Door het gebruik van "deep focus" is in sommige scenes zowel de voorgrond als de achtergrond scherp in beeld gebracht. Daardoor kan je als kijker beter in de gaten houden wie met wie aanpapt. Soms speelt een relatie die op de achtergrond ontstaat in de volgende scene de hoofdrol op de voorgrond. Een paar jaar later zou Orson Welles de techniek van "deep focus" toepassen in "Citizen Kane" (1941).

Was dat het dan? Een technisch knap opgenomen "screwball comedy"? Gezien de heftige reactie die de film bij zijn verschijnen in Frankrijk opwekte, moet er toch iets meer aan de hand zijn? Tegenwoordig geeft alleen het jaartal van de film een indicatie van wat dat geweest kan zijn. Het is 1939. Het verdrag van Munchen is een jaar geleden gesloten. Europa verkeert op de rand van de oorlog. En het enige wat de Franse elite weet te doen is feestvieren en achter elkaar aan zitten, letterlijk dansen op de rand van de vulkaan. Het is dit beeld dat in het Frankrijk van 1939 als beledigend werd ervaren.

 

 

DATUM: 22 september 2012

EIGEN WAARDERING: 8

La règle du jeu (1939) on IMDb

Reacties