Filmklassiekers op het tweede gezicht

 

 

 

 

 

 

Clip: The searchers (1956)

De stilte voor de storm van een Indiaaanse aanval zorgt voor één van de meest beklemmende scenes in de film.

Clip: The man who shot Liberty Valance (1962)

Dit is waarschijnlijk één van de minst heroïsche duelscenes uit het gehele Westerngenre.

John Ford (1895 - 1973)

John Ford (pseudoniem voor Sean Aloysius O'Feeney) is een regisseur wiens loopbaan 50 jaar en meer dan 140 films omspant. Bekend is Ford natuurlijk vooral van zijn Westerns. Getuige de uitspraak "I am John Ford and I make Westerns" (Ford was een man van weinig woorden), was dat ook volgens hemzelf zijn genre. Zonder Ford geen John Wayne en ook Monument Valley zou niet zo bekend zijn. Binnen deze Westerns zien we van "Stagecoach" (1939) via "My darling Clementine" (1946) tot "The searchers" (1956) en "The man who shot Liberty Vallence" (1962) een duidelijke ontwikkeling optreden. De personages worden steeds complexer en zijn steeds minder makkelijk in te delen in "good guys" en "bad guys". Bovendien is het in de latere films ook niet meer vanzelfsprekend dat de Indianen altijd de "bad guys" zijn.

Naast Westerns maakte Ford ook nog een heleboel andere films. Zo maakte hij het sociaal kritische "The grapes of wrath" (1940) naar het boek van John Steinbeck. In "The Quiet man" (1952) keert hij terug naar zijn roots met een comedy opgenomen in Connemara. In "How green was my valley" (1941) worden de roots (niet helemaal want de film speelt in Wales en niet in Ierland, het is echter in elk geval geen Amerikaanse film) en de maatschappelijke betrokkenheid gecombineerd. Aangezien Westerns niet mijn favoriete genre is, zullen in de recenties de niet Westerns buiten proportioneel vertegenwoordigd zijn.

Bij regisseurs wordt soms een onderscheid gemaakt tussen kunstenaars (auteurs) en meer ambachtelijke regisseurs. Auteurs maken films met een persoonlijk stempel, ambachtelijke regisseurs zijn in grotere mate onderling uitwisselbaar. De grote tijd van de ambachtelijke regisseurs was het studio systeem. In dit systeem hebben studio's zoals MGM, Paramount, RKO etc. regisseurs in vaste dienst. Vaak hebben de studio's wel een genre waarin ze zich specialiseren, maar zijn de films projecten waaraan regisseurs worden toegewezen naar beschikbaarheid, zonder dat ze er zelf veel over te zeggen hebben. Lopen de opnames niet dan wordt de regisseur er afgehaald en er een andere regisseur opgezet.

Uit de hoeveelheid films die Ford gemaakt heeft, valt al af te leiden dat hij in de klasse van de ambachtelijke regisseurs valt. Hij is zijn carrière dan ook begonnen in het studio systeem, in zijn geval bij 20th Century-Fox. Ook ambachtelijke regisseurs blijken naderhand vaak toch niet zo inwisselbaar als gedacht. Binnen het genre,waarin ze zich specialiseren, ontwikkelen ze toch iets van een persoonlijke stijl. Je moet alleen wat beter kijken om het te ontdekken. Zo zijn de films van John Ford voor het grootste gedeelte gebaseerd op een waardensysteem waarin eer, loyaliteit en moed centraal staan. Overigens draait het niet alleen in zijn Westerns om deze waarden,  ook in zijn niet-Westerns staan ze centraal. In de latere films zijn zijn hoofdpersonen vaak "loners", wat toch weer wat anders is dan "losers", die bij Kaurismäki of de gebroeders Coen centraal staan.

DATUM: 8 augustus 2012

Recensies

DE REGISSEUR

Voor enkele inleidende opmerkingen over John Ford, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

De man van een pas getrouwd stel gaat op hoge poten naar de broer van zijn vrouw om de bruidschat op te eisen. Er volgt een vechtpartij maar uiteindelijk krijgt hij het geld, waarop hij de bankbiljetten meteen in het vuur gooit. Dit kan alleen de actie van een gek of van een onzettend koppig persoon zijn. In "The quit man" gaat het om een ontzettend koppig persoon in de vorm van Sean Thornton (gespeeld door John Wayne). Sterker nog deze film wordt bevolkt door twee koppige personen, want ook zijn latere vrouw Mary Kate (gespeeld door Maureen O'Hara als een typische Ierse redhead) kan er wat van. Zie ook de afbeelding waarin beiden zitten te mokken op een wagen die bestuurd wordt door "matchmaker" Michaleen Oge Flynn (Barry Fitzgerald). Rondom deze twee is een relatiecomedy gebouwd.

De film gaat over een Ierse emigrant die na een beëindigde bokscarrière terugkeert naar zijn geboorteland. Wat later in de film komen we erachter dat zijn bokscarrière is beëindigd nadat een tegenstander van hem na Knock Out is overleden. Deze gebeurtenis, hoewel onopzettelijk,  drukt nog steeds zwaar op zijn geweten. Eenmaal in Ierland koopt hij zijn ouderlijke woning met bijbehorend erf en heeft dan meteen ruzie met zijn buurman, die op hetzelfde stukje land zat te asen. De situatie wordt er niet makkelijker op als hij verliefd wordt op de zuster van deze buurman. Na veel verwikkelingen trouwen deze twee uiteindelijk toch met elkaar, maar dat blijkt zeker niet het einde van het verhaal. De zus vindt dat zij recht heeft op een bruidschat en stookt haar man voortdurend op deze bruidschat bij haar broer op te eisen. Sean heeft zichzelf echter voorgenomen nooit meer te vechten en vindt deze kool (het geld) het sop niet waard. Daarmee wordt hij echter in de ogen van Mary Kate een lafaard. Uiteindelijk komt Sean tot de conclusie dat hij het gevecht toch moet aangaan. Daarmee herwint hij niet alleen het respect van zijn vrouw maar ook, verrassend genoeg, dat van zijn zwager terug. Als beste vrienden komen ze na het gevecht bij het huis van Sean en Mary Kater waar deze het eten al heeft klaar staan.

COMMENTAAR

Hoewel "The quit man" geen Western maar een comedy is, herkent men er de centrale waarden van John Ford duidelijk in. De film gaat vooral over eer en moed. Als een man ergens voor staat. moet hij ook bereid zijn er voor te vechten. Sommigen menen in de film ook wel feministische gedachten te ontwaren, wat voor een film van John Ford tamelijk revolutionair zou zijn. De bruidschat van Mary Kate zou hierbij dan een symbool zijn voor haar onafhankelijkheid. Deze feministische ondertoon ontgaat mij. Het gaat Mary Kate helemaal niet om haar onafhankelijkheid, het gaat haar om een man die desnoods bereid is voor haar op de vuist te gaan.

Het camerawerk toont Connemara in oogstrelend technicolor op zijn mooist en heeft terecht een Oskar gehad. Omtrent de Ieren en hun pub worden alle vooroordelen van stal gehaald. Er wordt zoveel gezongen in de pub dat de film bij tijd en wijle een halve musical is. Aangezien de film als geheel het aankijken meer dan waard is, is het Ford vergeven. Hij heeft immers Ierse roots en vooroordelen over jezelf mag.

DATUM: 8 augustus 2012

EIGEN WAARDERING: 8

Een yankee uit Ierland (1952) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van het werk van John Ford, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Ethan Edwards (John Wayne) heeft na de Amerikaanse burgeroorlog een tijd rondgezworven en vereert, na lange tijd, zijn broer Aron met een visite. Niet lang daarna wordt de boederij van zijn broer overvallen door Indianen, waarbij moeder en vader om het leven komen en de twee dochters Lucy en Debbie worden ontvoerd. Ethan en Martin Pawley (stiefzoon van Aron) zetten samen met een groep Texaanse rangers de achtervolging op de Indianen in. Na een paar dagen wordt het verkrachte lijk van Lucy gevonden. Korte tijd later haken de Texaanse rangers af. Ethan en Martin blijven zoeken naar Debbie in een queeste die uiteindelijk jaren zal duren (afbeekding 1).

COMMENTAAR

Evenals "The man who shot Liberty Valance" (1962, John Ford) is "The searchers" (1956) uit de nadagen van de Western. Op het eerste gezicht lijkt het echter een hele klassieke Western. Er zijn "bad guys" (de Indianen, kan het klassieker?) en er is een "good guy" (Ethan Edwards die op zoek is naar zijn ontvoerde nichtje Debbie).

Het "moderne" van "The searchers" zit hem niet zozeer in de rol van de Indianen. Hun aandeel in het verhaal is vrij geweldadig, alhoewel het meeste van dit geweld buiten beeld plaatsvindt. Westerns waarin de Indianen de "good guys" waren en waarin een meer waarheidsgetrouw beeld wordt gegeven van de rol van de blanken bij het veroveren van het wilde Westen zouden pas later in zwang komen en hun apotheose beleven in "Dances with wolves" (1990, Kevin Costner).

Modern aan "The searchers" is wel de donkere kant van het karakter van "held" Ethan Edwards. Meteen al aan het begin van de film wordt er twijfel gezaaid over zijn verleden. Tussen het einde van de Amerikaanse burgeroorlog, waarin hij als soldaat van het verliezende Zuiden heeft gediend, en zijn bezoek aan broer Aron zitten drie jaren. Wat heeft hij in deze drie jaar uitgespookt? Deze vraag wordt gedurende de hele film niet beantwoord. In de loop van de film wordt ook langzamerhand duidelijk dat Ethan een onversneden racist is als het op Indianen aankomt. Te noemen zijn de volgende voorvallen.

- Bij zijn bezoek aan broer Aron komt op een gegeven moment Martin binnen. Martin, wiens voorouders deels van Indiaanse komaf waren, is notabene door Ethan zelf als wees opgepikt en vervolgens opgegroeid bij Aron. Toch lijkt Ethan meteen te bevriezen zodra hij de kamer binnenkomt. Ook in de rest van de film staat Ethan het niet toe dat Martin hem "oom" noemt of Debbie als zijn zus ziet.
- Als Ethan, de Texaanze rangers en Martin aan het begin van de achtervolging op het graf van een Indiaan stuiten, wordt dit graf door Ethan op zeer brute wijze geschonden. Hij tilt de grafsteen op en schiet de dode Indiaan de ogen uit, opdat deze de weg naar het dodenrijk (waar overledenen volgens Indiaans geloof heengaan) niet meer kan vinden.
- Nadat Ethan en Martin een tijdje samen met elkaar op hebben getrokken wordt het Martin steeds duidelijker dat Ethan niet naar Debbie zoekt om haar te redden, maar juist om haar te doden. Ethan is er van overtuigd geraakt dat Debbie inmiddels bij de Indianen is ingeburgerd (wat ook zo is, afbeelding 2) en "leven als een Indiaan is geen leven" (noot 1).

Toen de film uitkwam had men deze racistische trekjes niet zo in de gaten. Sterker nog, veel bioscoopbezoekers zullen er net zo over gedacht hebben als Ethan Edwards. Pas naderhand kreeg men er meer oog voor en kwam de film onder vuur te liggen. Pas in fase 3 kwam men erachter dat deze dubbele bodem bewust in de film is ingebouwd. Tegenwoordig is "The searchers" een invloedrijke film en een inspiratiebron voor bijvoorbeeld "Taxi driver" (1976, Martin Scorsese). In deze film is het wilde Westen verruild voor de jungle van New York, waarin taxichauffeur Travis Bickle (Robert de Niro) rondrijdt en (net als Ethan Edwards) een meisje tegen haar wil in tracht te "beschermen" tegen al het vuil en tuig van de stad. 

De film is met veel gevoel voor symboliek opgenomen. De boerderijen lijken wel personages in zichzelf, en op de één of andere manier heten ze Ethan Edwards nooit welkom. Wereldberoemd is natuurlijk het einde van de film, waarin Ethan buiten blijft staan (en uiteindelijk wegloopt). Deze scene is gefilmd vanuit een locatie in het huis, en de post van de voordeur fungeert als kadrering van het beeld. Ook in de rest van de film zijn er echter beelden waarin Ethan gefilmd wordt vanuit de kamer waar het verhaal zich afspeelt, terwijl hij zelf in een andere kamer staat. De suggestie die van deze beelden uitgaat, is dat Ethan een buitenstaander is die er niet echt (meer) bijhoordt.

Als clip heb ik echter gekozen voor een andere scene. Het is de scene waarin Aron en zijn vrouw doorkrijgen dat er een aanval van Indianen op hun boerderij zit aan te komen. Zonder de kinderen onnodig de stuipen op het lijf te jagen treffen ze de voorbereiding voor de komende aanval. Met zijn stilte voor de storm karakter is dit één van de meest beklemmende scenes van de film.

Waarschijnlijk wilde John Ford wat tegenwicht inbouwen tegen het donkere karakter van Ethan Edwards. Zo is er de halve dorpsgek Mose Harper die af en toe voor een komische noot moet zorgen en geven ook de liefdesperikelen van Martin aanleiding tot een subplot. [SPOILER ALERT] Tenslotte eindingt de film ook niet in een bloedbad (zoals bij "Taxi driver"), maar in een relatief happy besluit Ethan Debbie toch maar gewoon te redden als hij haar gevonden heeft. Nu vinden wij deze elementen vooral overbodig (de komische noten en het subplot) dan wel inconsequent (het happy end). Gezien het feit dat de film pas veel later op zijn werkelijke waarde werd geschat, kan ik de voorzichtigheid van Ford wel begrijpen.

Noot 1: Er zijn interpretaties van de film die de verbetenheid van Ethan toeschrijven aan het feit dat Debbie misschien wel eens een buitenechtelijk kind van hem en Martha (de vrouw van zijn broer) zou kunnen zijn. In het begin zijn er inderdaad een paar scenes waaruit blijkt dat Ethan goed met Martha kan opschieten. De consequenties die bovengenoemde interpretaties verbinden aan deze scenes gaan mij wat ver.

DATUM: 29 juli 2017

EIGEN WAARDERING: 9 

 

The Searchers (1956) on IMDb


Reacties

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van het werk van John Ford, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Advocaat Ransom "Rance" Stoddard (James Stewart) wil zich vestigen in het stadje Shinbone in het Wilde Westen van de V.S. Stoddard is een idealist die gelooft in de wet. Hij weigert om die reden een wapen te dragen. Local Tom Doniphon (John Wayne) ziet dit in zijn ogen naïeve gedrag hoofdschuddend aan.

COMMENTAAR

De "Western" is over het algemeen niet mijn genre. Nu is "de Western" wel een heel breed begrip. Zo kunnen de klassieke Western (jaren 30 en 40), de nadagen van de Western (jaren 50 en 60) en de spaghetti Western (vooral jaren '60) worden onderscheiden. In de klassieke Western gaat het om de good guy versus de bad guy, en aan het eind is er een "shootout" waarin de good guy uiteraard overwint. In de spaghetti Westerns (denk aan de films van Sergio Leone) gaat het vooral om "tough guys", die in meer of mindere mate allemaal "bad" zijn. "The man who shot Liberty Valance" kwam uit in de nadagen van de Western. Hoewel ook in deze film een bad guy rondloopt zijn er maar liefst twee "good guys". De film draait met name om het verschil van inzicht tussen de twee good guys.

Grof gezegd komt dit verschil van inzicht er op neer dat de één (Rance Stoddard) het onrecht te lijf wil met het wetboek in de hand, terwijl de ander (Tom Doniphon) meer vertrouwen heeft in zijn pistool. Men kan dit verschil van inzicht in historisch perspectief plaatsen. Gaandeweg werd het "Wilde Westen" minder wild, en maakte het een ontwikkeling door van "colt to constitution". Stoddard en Doniphon verpersoonlijken deze ontwikkeling, waarbij uiteindelijk Stoddard de man van de toekomst blijkt te zijn (noot 1). Aan de andere kant kan je de film ook in een meer actueel perspectief plaatsen. Het dorpje Shinbone wordt geterroriseerd door de bandiet Liberty Valance, en hoe reageert het dorp op dit "terrorisme". Laten ze zich verleiden om geweld met geweld te beantwoorden, of houden ze vast aan (in het geval van Shinbone zou je beter kunnen zeggen "bekeren ze zich tot") de principes van de rechtstaat. In dit perspectief wordt het centrale thema van de film dat het doel niet alle middelen heiligt.

De film is gelukkig niet zo schematisch als het bovenstaande zou kunnen doen vermoeden. Ford heeft om de thematiek een spannend verhaal geweven, waarbij de mannen onder andere een oogje hebben op dezelfde vrouw. Bovendien is Rance Stoddard uiteindelijk niet helemaal trouw aan zijn eigen principes, hij komt immers in een duel terecht met Liberty Valance. Dit is waarschijnlijk het meeste anti heroïsche duel uit de geschiedenis van de Western (zie clip)! Tot slot laat John Ford nog iets van eigen (nostalgische) voorkeuren doorschemeren door Rance Stoddard een groot deel van de film met keukenschort voor te laten afwassen in de plaatselijke herberg (dat het zo ver heeft moeten komen met het "Wilde Westen").

"The man who shot Liberty Valance" wordt gezien als één van de beste films uit het (grote) oeuvre van John Ford. Het is inderdaad een erg goede film. Toch kleven er ook een paar "irritatiepuntjes" aan. Zo is het deel waarin Stoddard (volwassenen)onderwijs geeft aan het dorp erg paternalistisch. Het lijkt wel een soort ontwikkelingshulp. Verder wordt er in de bijrollen (en daaronder versta ik alle rollen behalve die van James Stewart, John Wayne en Vera Miles (die Hallie speelt, de vrouw waarop beide heren een oogje hebben laten vallen)) vaak erg overdreven geacteerd.

Noot 1: Aan het eind van de film wordt Rance Stoddard namens het district waarin Shinbone ligt afgevaardigd naar Washington. En zo gaat James Stewart, na "Mr Smith goes te Washington" (1939, Frank Capra), voor de tweede keer richting de Amerikaanse hoofdstad.

DATUM: 29 juli 2017

EIGEN WAARDERING: 7

The Man Who Shot Liberty Valance (1962) on IMDb

Reacties