Filmklassiekers op het tweede gezicht

 

 

 

 

 

 

Clip The damned

De nacht van de lange messen is tevens een afrekening binnen de familie Essenbeck.

Luchino Visconti (1906 - 1976)

Visconti is, samen met Fellini, één van de leidende figuren van de derde bloeiperiode van de Italiaanse cinema. Zijn beginperiode ligt echter in het tijdvak van het Neo-realisme. Zijn eerste drie films ("Ossessione" (1943), "La terra trema" (1950) en "Bellisima" (1951)) kunnen zeker in deze traditie worden geplaatst.

Met "Senso" (1953) en "Il Gattopardo" (1963) worden de films van Visconti meer barok. De stijl wordt die van het kostuumdrama en het thema de ondergang van de aristocratishe manier van leven. Hierbij dient te worden bedacht dat Visconti zelf uit een adelijk geslacht stamt en zijn volledige naam Visconti di Modrone, graaf van Lonato Pozzolo luidde. Zijn films krijgen ook iets opera-achtigs, wat niet vreemd is als men bedenkt dat Visconti zich ook met het regisseren van opera's bezig hield en zelfs een zekere naam had in het bewerken van de opera's van Verdi. De tweedeling die in het oeuvre van Visconti kan worden gemaakt vertoont een zekere overeenkomst met een soortgelijke tweedeling in het oeuvre van Eisenstein. Ook daar de omslag van sociaal geëngageerd naar operatesk. Overigens was de omslag bij Visconti niet definitief en onomkeerbaar. Met "Rocco and his brothers" (1960) keert hij nog een keer terug naar het neo-realisme.

Op het einde van zijn carrière maakt Visconti wat wel de Duitse trilogie wordt genoemd ("The damned" (1969), "Death in Venice" (1971) en "Ludwig" (1972)). Naar mijn mening suggereert trilogie een hechtere eenheid tussen deze films dan er in werkelijkheid bestaat. "The damned" is qua thematiek vergelijkbaar met "Il Gattopardo", namelijk de verhouding tussen een oude aristocratische familie (in dit geval van staalbaronnen) en een revolutionaire beweging (in dit geval de Nazi's). "Death in Venice"  gaat vooral over homosexualiteit en "Ludwig" over waanzin.   

 

  

Recensies

DE REGISSEUR

Voor een introductie op het werk van Luchino Visconti, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

VERHAAL EN ANALYSE

Il Gattopado speelt ten tijde van de eenwording van Italië. Sicilië was op dat moment een apart koninkrijk, en Don Fabrizio, Prins van Salinas (Burt Lancaster) behoort tot een oud adellijk geslacht in dit land. De opstandelingen van Garibaldi zijn bezig met een vrijheidsstrijd die zal leiden tot een verenigd Italië met Vittore Emanuele als eerste koning.

Don Fabrizio beseft dat met de overgang van stadstaten naar natiestaten ook de rol (en de macht) van de adel zal overgaan op een nieuwe klasse van handelaren en industriëlen. "Alles moet veranderen om hetzelfde te blijven" is zijn motto, en daarom arrangeert hij een huwelijk tussen zijn neef Tancredi (Alan Delon) en Angelica (Claudia Cardinale), de dochter van een rijke (en corrupte) burgemeester. Tancredi is afkomstig uit de verarmde tak van de familie, maar zijn oom (Don Fabrizio) ziet een grote toekomst voor hem. Oorspronkelijk had Tancredi verkering met zijn dochter. Deze zal echter slechts een evenredig deel (in dit geval 1/7) van de erfenis krijgen, en Don Fabrizio schat in dat dat ontoereikend is om de ambities van Tancredi te ondersteunen. De burgemeester en zijn dochter zijn "nouveau riche" en niet van adel. Tijdens het eerste diner laat met name Angelica blijken nog niet geheel vetrouwd te zijn met de etiquette.  Nadat Tancredi een sterk verhaal heeft opgehangen moet Angelica (te) onbedaarlijk lachen. De blikken van Concetta (dochter van Don Fabrizio), die nog steeds een beetje verkikkerd op Tancredi is, spreken boekdelen. Op het feest, waarmee de film eindigt, hoort ze er echter al helemaal bij en is het stralend middelpunt.

Tancredi is niet alleen ambitieus, maar ook een echte opportunist. Aan het begin van de film sluit hij zich aan bij de rebellen van Garibaldi. Als dat beter uitkomt stapt hij over naar het officiële regeringsleger van Vittore Emanuele. Wat dit betreft doet hij erg denken aan de figuur van Barry Lyndon uit de gelijknamige film. Aan het eind van de film maakt hij het helemaal bont door zich op het feest tussen neus en lippen te laten ontvallen dat het maar goed is dat die avonturiers van Garibaldi gefusilleerd worden. Rust en orde, dat is wat het jonge Italië nodig heeft. 

De relatie tussen Tancredi en Don Fabrizio is moeilijk in woorden te vatten. Don Fabrizio herkent dat zijn neef het ver kan brengen door zijn combinatie van ambitie en onbarmhartigheid. Diezelfde eigenschappen zorgen er echter voor dat hij geen echte sympathie voor hem voelt. Hij beseft echter dat zijn klasse alleen kan overleven door een coalitie aan te gaan met de klasse van nieuwe rijken. Dat is ook precies de reden dat hij het huwelijk tussen Tancredi en Angelica zo promoot. Alleen met haar aan zijn zijde en met het kapitaal van zijn schoonvader achter zich kan Tancredi zijn ambities verwezenlijken. Tijdens de film vergelijkt hij de adel met Tijgerkatten en de nieuwe heersers met Hyena's. Beiden zijn gevaarlijk voor de schapen (i.c. onderdrukken de arbeiders), maar Don Fabrizio laat geen onduidelijkheid bestaan over zijn mening dat de Tijgerkatten toch gracieuzer zijn dan de Hyena's. Dat hij zijn neef capabel acht om zich te handhaven tussen de hyena's zegt genoeg over de aanwezigheid van ontzag en de afwezigheid van sympathie die hun relatie kenmerkt.

Het thema van de film is dus de ondergang van de Tijgerkatten (Gattopardo) en de film symboliseert dat doordat één van de Tijgerkatten (Don Fabrizio) zich in de loop van de film steeds meer bewust wordt van zijn eigen sterfelijkheid. In het begin van de film gaat hij nog tekeer tegen de pastoor. Hij is in de kracht van zijn leven. Niet zijn eigen vreemdgaan is een zonde, de overdreven preutsheid van zijn vrouw, dat is pas een zonde. Als hij hoort van de relatie tussen zijn dochter en Tancredi verzucht hij dat een vader die merkt dat zijn kinderen verliefd worden zich opeens stokoud voelt. Echt stokoud voelt hij zich pas als hij op het slotfeest met Angelica danst. In tegenstelling tot haar vader heeft hij voor Angelica altijd wel sympathie gevoeld en, zo merk je tijdens deze dans, misschien wel meer. Als hij maar 25 jaar jonger was geweest dan was niet Tancredi, maar hij ....

 

De scene van het feest beslaat zo'n beetje het laatste uur van de film. Zoveel tijd besteden aan een galabal, wist de regisseur niet hoe hij zijn film vol moest krijgen? Deze scene is echter niet voor niets zo beroemd. Hij geeft als het ware een samenvatting van de thematiek van de film. Niet alleen wordt de generatiekloof tussen Don Fabrizio en Tancredi, die beiden onder de indruk zijn van dezelfde vrouw, nog even aangestipt. Ook  de coalitie die adel en nieuwe rijken met elkaar smeden wordt pakkend in beeld gebracht. Tijdens het feest zie je de jongelingen dansen en de volwassenen zitten langs de kant en spelen voor koppelaar.

Tot slot nog even over de rolbezetting. Veel is gezegd over Burt Lancaster die de rol van Don Fabrizio, Prins van Salinas speelt. Een Amerikaanse cowboy in de rol van Siciliaanse edelman, het was zeker niet de eerste voorkeur van Visconti. De financiers wilden echter alleen geld geven als er een aansprekende Amerikaanse ster de hoofdrol zou spelen, en zo werd dit verstandhuwelijk gesloten. En achteraf gezien een gelukkig verstandhuwelijk want Burt Lancaster is zeer overtuigend in zijn rol, die hij met de nodige distinctie speelt. Claudia Cardinale straalt als de oogverblindende Angelica. Door deze rol, alsmede rollen in "Rocco and his Brother" (ook van Visconti) en "8,5" (Fellini) is zij toch wel de Italiaanse filmdiva van de jaren 60. Dat Sophia Loren op latere leeftijd wellicht betere acteerprestaties heeft neergezet (denk aan "Una giornata particolare" uit 1977) doet daar niets aan af.

WAARDERING: 10

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een introductie in het werk van Luchino Visconti, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

VERHAAL EN ANALYSE

"The Damned" is de eerste film van wat wel de Duitse trilogie van Visconti wordt genoemd. Roger Ebert noemt de film een "briljante mislukking". Hij baseert dit met name op het feit dat de sfeer van verval en decadentie zo raak geschilderd is, dat de film niet bepaald tot vrolijkheid stemt. Ongetwijfeld was dat ook niet de bedoeling van Visconti. Het is inderdaad waar dat de film soms moeilijk te volgen plotwendingen heeft (vooral aan het eind), maar wie een dermate bedrukkende sfeer weet te creëren heeft wat mij betreft gewoon een knappe film afgeleverd. 

Ondanks alle verschillen zijn er ook duidelijke overeenkomsten met "Il Gattopardo". Ook hier is sprake van een familie (in dit geval de famile Essenbeck, eigenaar van een staalimperium) die geconfronteerd wordt met maatschappelijke ontwikkelingen en die een ongemakkelijke coalitie aangaat met een nieuwe politieke stroming (in dit geval de Nazi's) teneinde haar positie te behouden. Verschil is wel dat de gewetensstrijd bij "Il Gattopardo" zich afspeelde binnen één persoon (Don Fabrizio), terwijl bij  "The Damned" de stijd meer speelt tussen de verschillende leden van de familie. Sommige willen niets met de Nazi's te maken hebben, anderen zijn (om diverse redenen) voorstander van samenwerking. In afbeelding 1 zien we de familie aan tafel in het beging van de film. Tijdens het diner komen de politieke meningsverschillen tussen de verschillende leden van de familie meteen helder op tafel te liggen.

Voor de Nazi's zijn de staalfabrieken natuurlijk van essentieel belang voor de oorlogsinspanning. Zij "ondersteunen" (een vreselijk eufemisme voor alle intriges die in de loop van de film plaatsvinden en die ik niet ga verklappen) degene die voor samenwerking zijn zoveel mogelijk. Uiteindelijk komt aan het eind van de film "hun man" als winnaar uit de machtsstrijd binnen de famile. Winnaar binnen de familie, maar geheel gecorrumpeerd door en in handen van de Nazi's.

Sommigen van de famile Essenbeck die willen samenwerken met de Nazi's hebben contacten met de SA, anderen weer met de SS. Hierdoor gaat "De nacht van de lange messen" (30 juni - 2 juli 1934) een rol spelen in de machtsstrijd binnen de famile. In deze nacht vindt een afrekening plaats van de SS met de SA. Binnen de film is het tevens een afrekening van de ene troonpretendent met de andere. Het levert één van de meest lugubere scenes van de film op. De SA heeft een feestavond (eigenlijk meer een orgie) en op het moment dat iedereen zijn roes ligt uit te slapen (afbeelding 2) arriveert de SS en vindt er een ware slachtpartij plaats.

Voor wie het aandurft is de scene op deze pagina geplaatst. Het is één van de meest decadente scenes uit de filmgeschiedenis die ik ken. Onderstaand een korte chronologie van de gebeurtenissen.

1:30     Zingen tijdens de orgie, "Vandaag hoort ons Duitsland toe, morgen de hele wereld".
4:30     Even een luchtje scheppen buiten. Op de achtergrond het geluid van motoren. De SS komt eraan.
6:40     De slachting begint.
8:17     De ene troonpretendent schakelt de andere uit.
9:00     De Nazi's chanteren leden van de familie Essenbeck.

Na deze scene zijn de kaarten in de familieverhoudingen min of meer geschut. De verliezers worden in een onheilszwangere slotscene min of meer gedwongen zelfmoord te plegen (afbeelding 3). 

WAARDERING: 9


Reacties
Besproken films
Bezoek ook de volgende pagina's