Filmklassiekers op het tweede gezicht

 

 

 

Clip: Das weisse band 1 (2009)

"Mag ik dit gewonde vogeltje verzorgen?"
Zo onsympathiek als in vele recensies voorgesteld is de pastoor niet. 

Clip: Das weisse band 2 (2009)

Het eerste uitje samen
Let op de bewegende camera (de enige scene in de film)
Let op de verlegenheid van Eva

Michael Haneke (1942)

Michael Haneke is geboren in Munchen en opgegroeid in Wenen. Evenals Visconti en Zeffireli houdt hij zich in zijn carrière zowel bezig met opera als met film. Voor wat betreft zijn filmcarrière kan hij zonder meer als een laatbloeier worden gekarakteriseerd. Zijn debuut maakte hij in 1989 (hij was dus toen al 47) en zijn bloeiperiode begint wat mij betreft pas echt goed met Chaché (2005). Deze bloeiperiode duurt tot de dag van vandaag (2012) voort en maakt Haneke momenteel misschien wel de interessantste nog actieve regisseur.

Zijn films hebben meestal een sombere ondertoon. Vaak zit er geweld en/of onderdrukking in en dat komt meestal niet van criminelen maar van zogenaamde respectabele burgers. Veelal hebben zijn films een open einde. De film stelt vragen, maar beantwoordt deze niet. Ook in interviews laat Haneke zich nooit verleiden tot het geven van de antwoorden. Het is aan de kijker om zijn eigen conclusies te trekken. Deze eigenschap van Haneke's films wordt ook geïllustreerd door de volgende citaten.

"Film is 24 lies per second at the service of truth, or at the service of the attempt to find the truth."

"They (d.w.z zijn films) are an appeal for a cinema of insistent questions instead of false (because too quick) answers, for provocation and dialogue instead of consumption and consensus."

Dat Haneke het aan de kijker overlaat om conclusies te trekken, wil niet zeggen dat hij niet weet wat hij wil (laten zien). In de extra's bij 'Caché" krijgen we een kijkje achter de schermen en zien we een zeer geaggiteerde Haneke omdat de cameraman zijn camera niet over de set kan bewegen zoals Haneke zich dat had voorgesteld. Zijn perfectionisme doet hier sterk denken aan dat van Kubrick.

DATUM: 16 december 2012

Recensies

DE REGISSEUR

Zie voor een inleiding op het werk van Michael Haneke het openingsartikel op de aan hem gewijde pagina.

VERHAAL EN ANALYSE

Centraal in deze film staan tapes die een Parijs echtpaar ontvangt, en waaruit blijkt dat iemand hun huis (afbeelding 1) in de gaten houdt. Wie deze tapes stuurt en wat hij wil, wordt gedurende de hele film niet duidelijk. De film draait om het effect van de tapes op de hoofdpersonen. Wat dit betreft valt een vergelijk te maken met "Le corbeau" (1943) van Clouzot. Ook daarin gaat het om (in dit geval) anonieme brieven en hun effect op de ontvangers. De film van Clouzot is echter daarnaast ook duidelijk gericht op de ontraveling van het mysterie rondom de afzender. "Caché" heeft een veel psychologischer ondertoon. Dit hangt ook samen met het feit dat de brieven in "Le corbeau" concrete beschuldigingen bevatten. De tapes in "Caché" laten alleen maar beelden zien van het huis van het echtpaar. De boodschap van de tapes is "je wordt in de gaten gehouden". Miscchien nog wel bedreigender dan een concrete beschuldiging.

In de eerste plaats is er het effect op de man. Deze begint langzaam aan enig idee te krijgen van de hoek waaruit de tapes komen. De voorgaande zin is bewust vaag (enig idee) geformuleerd. Als kijker krijg je enkele flash backs te zien, maar die informeren wel over de klok maar niet over de klepel. Wat zich precies heeft afgespeeld in het verleden kom je niet te weten. Wel is het duidelijk dat het iets is waar de man zich voor schaamt. Hij is talk show host van een boekenprogramma op TV en beweegt zich dus in culturele kringen. Tijdens de film krijg je het idee dat hij zich in het openbaar verlicht en progressief voordoet, maar dat daaronder vooroordelen schuilen die hij liever voor zichzelf houdt.

In de tweede plaats is er het effect op de relatie tussen de man en de vrouw. In een Amerikaanse film zou hun relatie wellicht sterker worden (wij tegen de buitenwereld), hier is het tegendeel het geval. Als de man enig vermoeden begint te krijgen waar de tapes vandaan komen, wil hij de zaak het liefst zelf oplossen en zijn vrouw er buiten houden. Dit levert uiteraard spanningen binnen het huwelijk op. Zijn vrouw voelt zich ook bedreigt en reageert furieus op de weigering van de man klare taal te schenken over hetgeen zich in het verleden heeft afgespeeld.

Qua filmtechniek zit de film knap in elkaar. De flash backs die wat vertellen maar minsten zoveel te raden overlaten. De statische beelden van het huis van het echtpaar, waarbij je aan een rode "recording knop" kan zien dat het gaat om het maken van de bewuste tapes. Minutenlang gebeurd er niets maar toch hangt er een zekere spanning in de lucht.

DATUM: 3 oktober 2012

EIGEN WAARDERING: 8

Caché (2005) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Zie voor een inleiding op het werk van Michael Haneke het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Het verhaal speelt zich af in 1913 in het Noord-Duitse plaatsje Eichwald. Zo op het oog een rustig dorpje waar de baron, de pastoor en de dokter het nog voor het zeggen hebben. Dit is echter maar schijn vernemen we uit de mond van de verteller. De verteller is de dorpsonderwijzer. In de film nog een jonge man (acteur Christian Friedel), maar sindsdien zijn vele jaren verstreken en als hij zijn verhaal doet is hij al op leeftijd (de stem is van Ernst Jacobi).

In het bewuste jaar vinden diverse verontrustende incidenten plaats. In chronologische volgorde gaat het om de volgende incidenten. Het paard van de dokter valt over een touw dat gespannen is tussen twee bomen. Een vrouw komt tijdens de oogst om bij een arbeidsongeval. De zoon van de dokter wordt ontvoerd en mishandelt. Een stal wordt in brand gestoken. Een baby vat ernstig kou bij een openstaand raam en overleeft het nauwelijks en tot slot wordt de zwakzinnige zoon van de vroedvrouw zodanig mishandelt dat hij het licht in de ogen moet missen.

Een hele rij incidenten (de film duurt dan ook langer dan twee uur), waarvan bij sommige incidenten het onduidelijk is of sprake is van een ongeluk maar bij anderen duidelijk sprake is van opzet. De vraag is alleen wiens opzet? Op die vraag krijgen we tot op het laatst geen antwoord. Wel begint het op een gegeven moment op te vallen dat enkele van de dorpskinderen steeds toevallig (?) op de plek des onheils aanwezig zijn. Of ze het ook gedaan hebben blijft onduidelijk. De eerste Wereldoorlog breekt uit, de verteller moet onder de wapenen en als hij terugkeert gaat hij in een ander dorp wonen en komt niemand uit Eichwald meer tegen.

COMMENTAAR

Dat de film geen pasklare antwoorden geeft mag bij Haneke geen verwondering wekken. Wel bevat de film, helemaal in het begin al, diverse hints. Zo is de ondertitel van de film "Eine Deutsche kindergeschichte". Verder zegt de verteller in één van zijn eerste zinnen dat de gebeurtenissen uit 1913 wellicht van belang kunnen zijn voor de interpretatie van latere fasen van de Duitse geschiedenis. Hiermee wordt de zaak meteen op scherp gezet. Zijn de pubers van 1913 de beulen van 1933, en zo ja hoe is dat zo gekomen?

In veel recensies wordt het antwoord op die vraag gezocht in de autoritaire structuur van de maatschappij. De elite van baron, pastoor en dokter zouden autoritair, arrogant en hypocriet zijn. Voor de dokter is dat zeker waar. De dokter heeft na de dood van zijn vrouw (of was het al tijdens haar leven?) een verhouding gekregen  met de vroedvrouw (op het laatst maakt de film melding van de dorpsroddel dat het zwakzinnige kind van de vroedvrouw ook van de dokter is). De manier waarop hij de vroedvrouw aan de kant zet als ze wat ouder wordt en zich vervolgens vergrijpt aan zijn eigen dochter tart elke beschrijving.

De pastoor kan bij mij op meer sympathie rekenen. Zeker hij is autoritair, of beter gezegd patriarchaal. Hij voedt zijn kinderen zeer streng op, maar met de beste bedoelingen. Zijn opvoedmethoden zijn heden ten dage compleet belachelijk, zoals in het geval van Martin wiens armen aan het bed worden vastgebonden als men hem van zelfbevrediging verdenkt, maar het is wel een film die speelt in 1913. Uit de manier waarop hij zijn jongste zoon toespreekt als deze een gewond vogeltje wil verzorgen blijkt een grote mate van betrokkenheid. Ik heb deze scene als clip toegevoegd.

Er valt dus nog wel wat af te dingen op de zienswijze dat de elite in deze film één autoritaire pot nat is. Maar zelfs als dat zo zou zijn, getuigt het wel van een erg rechtlijnige visie op de geschiedenis om hieraan de conclusie te verbinden dat het "dus" logisch is dat de kinderen zich ontwikkelen tot Nazi's in de dop. Wat dat betreft ben ik het eens met Roger Ebert, die in zijn recensie stelt: "It's too simple to say the film is about the origins of Nazism. If that were so, we would all be Nazis". Inderdaad, want zo typisch Duits was het niet dat rondom 1900 de baron, de pastoor en de dokter het voor het zeggen hadden.

Blijft over het gedrag van de verdachte groep kinderen. Hoewel de schuldvraag niet definitief beantwoord wordt, bevat de film wel diverse aanwijzingen dat de kinderen niet helemaal onschuldig zijn. Het steeds toevallig in de buurt zijn. De zogenaamd voorspellende droom van één kind, voor de mishandeling van de zwakzinnige jongen. De oudste dochter van de pastoor die de parkiet aan een schaar spiest en deze in de vorm van een kruis op haar vaders bureau legt nadat deze haar gestraft heeft voor "keten" tijdens de godsdienstles ter voorbereiding op de communie. Al met al moest ik steeds meer denken aan "The village of the damned" als ik ze zag. De bleke gezichten, de emotieloze expressie, de gespeelde beleefdheid als ze teveel belangstelling voor hun slachtoffers hadden ("we maken ons alleen maar bezorgd"). Staat het kwaad van de kinderen dan helemaal los van de maatschappelijke context? Dat kan ik mij ook weer niet voorstellen. Het kan geen toeval zijn dat de film speelt in het laatste jaar voor WO I. Zoals gezegd gaat het mij te ver om te stellen dat het kwaad in de kinderen voor 100% veroorzaakt werd door de oude maatschappelijke structuur. Wat de film wel duidelijk maakt, is dat die structuur geen antwoord heeft op dit kwaad. De dokter is er zelf teveel mee besmet, de baron staat te ver af van de maatschappij en het repertoire van de pastoor is beperkt tot strenger straffen.

Na deze zware kost wil ik afsluiten met één van de weinige lichtpuntjes in deze verder wat sombere film. Ik doel hier op de verhouding die ontstaat tussen de jonge dorpsonderwijzer en het kindermeisje Eva. In het begin van de film is er de eerste ontmoeting. Beide partijen kunnen op het laatst geen gespreksonderwerp meer  verzinnen, maar hebben ook geen zin het gesprek te beëindigen. In het middenstuk vraagt de onderwijzer om haar hand aan de vader ("kan jij je een vrouw veroorloven?"). Tegen het eind is hun eerste gezamenlijke uitje. Ook hiervan heb ik een clip toegevoegd. Let op de ontwapenende verlegenheid van Eva. Dit is trouwens de enige scene die is opgenomen met een bewegende camera, om de luchtigheid van deze scene extra te benadrukken. 

DATUM: 17 juni 2013

EIGEN WAARDERING: 9

Das weiße Band - Eine deutsche Kindergeschichte (2009) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een inleiding in het werk van Michael Haneke, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

De film draait om het oudere echtpaar Anne en George (in de films van Haneke heten bijna alle echtparen zo), twee gepensioneerde musici. We maken kennis met ze als ze in de zaal zitten bij een uitvoering van een oud leerling van Anne. Al snel gaat het niet goed met Anne. Ze krijgt een beroerte en na een mislukte operatie is ze aan één kant verlamd en op een rolstoel aangewezen. George, die heeft beloofd haar nooit meer naar het ziekenhuis of een verpleeghuis te sturen, zorgt zo goed mogelijk voor haar. Dat wordt op zijn leeftijd echter hoe langer hoe moeilijker, zeker als Anne er nog een tweede beroerte bij krijgt. Naast fysieke beperkingen wordt Anne steeds opstandiger. Het geduld van George wordt tot het uiterste op de proef gesteld. De onmacht van George leidt uiteindelijk tot een schokkende finale.

COMMENTAAR

"Amour' is geen spannende film. De film begint met het einde, dus binnen één minuut weet je dat het niet goed zal komen. Daarna gaat de film terug naar het begin. Dat is de scene waarin we met het echtpaar kennis maken als ze in de schouwburg zitten. Vreemd overigens hoe je ogen op den duur toch naar de hoofdpersonen toegetrokken worden. Je ziet een zaal vol met mensen. De vrouw heb je heel even gezien, de man nog niet. De hoofdpersonen zitten niet in het midden en toch blijft je oog op den duur op hen rusten. Volgens mij omdat zij de enige twee zijn die niet met elkaar zitten te kletsen, maar strak naar het podium kijken.

"Amour" is ook geen film met hapklare antwoorden of meningen. Zoals de titel al zegt gaat het over liefde. Liefde tussen een echtpaar dat misschien al 50 jaar bij elkaar is, en die op de proef gesteld wordt door de aftakeling van de vrouw. Liefde van de vrouw in de zin dat ze haar man niet tot last wil zijn. Op een gegeven moment zegt ze letterlijk dat ze er genoeg van heeft en ook later in de film zijn er een paar scenes waaruit kan worden opgemaakt dat ze haar leven als voltooid beschouwd. Denk aan het bekijken van de foto-albums of de scene waarin close ups worden getoond van de schilderijen in het huis. Dat is althans mijn interpretatie van laatstgenoemde scene, want net als de scene waarin een duif het huis in vliegt is de betekenis van deze scene een beetje vaag. Liefde ook van de man, die zich kost wat het kost wil houden aan zijn belofte om de vrouw niet weer naar ziekenhuis of verpleeghuis te sturen. 

Wat (bewust?) een beetje vaag blijft in de film is of anderen het echtpaar maar laten aanmodderen danwel door de man op afstand worden gehouden. De dochter heeft zeker een druk leven, maar het is ook niet zo dat ze zich niets aan haar moeder gelegen laat liggen. Buren krijgen een flinke fooi als ze boodschappen doen, zouden ze het zonder die fooi niet gedaan hebben? Een 2e thuiszorgkracht wordt wegens wanprestatie de deur uit geschopt, ze spreekt de vrouw inderdaad wat badinerend toe (Kijk is hoe mooi u bent? nadat ze de haren heeft gekamd) maar echt misdragen doet ze zich ook weer niet.

Wat buiten kijf staat zijn de topprestaties van de hoofdpersonen Jan-Louis Trintigant (82) en Emmanuelle Riva (85), beiden grootheden uit de Franse cinema. Ook het camerawerk van Darius Khondji mag genoemd worden. Hoewel wat minder consequent doorgevoerd doet het hier en daar aan de films van Ozu denken. Dat wil zeggen de camera staat stil en de hoofdpersonen bewegen. Soms blijft de camera zelfs nog even "hangen" op een plek terwijl de hoofdpersonen al verdwenen zijn. In deze film is een dergelijke cameratechniek ook functioneel. Het benadrukt hoe de wereld van de hoofdpersonen steeds kleiner wordt.

Haneke heeft in interviews wel eens gezegd dat hij zijn plannen voor deze film in de ijskast heeft gezet na het verschijnen van "Away from her" (2006) van Sarah Polley. Gelukkig heeft hij die plannen later weer uit de ijskast gehaald, want de films verschillen toch wezenlijk. In de eerste plaats gaat "Away from her" over Alzheimer terwijl in "Amour" sprake is van een beroerte. In de tweede plaats benadrukt "Away from her" veel meer de positie van de patiënt en gaat "Amour" meer in op de positie van de mantelzorger. In de derde plaats wordt er in "Away from her" kritiek geleverd op de bedrijfsmatige aanpak van de ouderenzorg (ik herinner mij de scene waarin de directrice van een Hospice een standaardpraate afsteekt en zich niet realiseert dat ze exact datzelfde standaardpraatje als eens eerder tegen dezelfde mensen heeft gehouden). Zoals reeds gesteld is "Amour" veel ambivalenter over professionele hulpverlening (die in deze film nauwelijks de kans krijgt om in beeld te komen). 

PS: Net zo als Haneke verrast werd door "Away form her", zo werd de IJslandse regisseur Runar Runarsson verrast door "Amour". Zijn film "Volcano" (2011) gaat over hetzelfde onderwerp, maar is een stukje "rauwer". Het echtpaar in kwestie woont in dit geval dan ook niet in een chick appartement in Parijs, maar op het IJslandse platteland.

DATUM: 16 december 2012

EIGEN WAARDERING: 8

Amour (2012) on IMDb

Reacties