Filmklassiekers op het tweede gezicht

Vittorio Taviani (1929 - 2018) en Paolo Taviani (1931)

De gebroeders Vittorio (1929 - 2018) en Paolo (1931) Taviani hebben altijd gezamenlijk films gemaakt. Wat dat betreft lijken ze een beetje op de gebroeders Coen uit Amerika. In de jaren 60 begonnen ze met politiek ge-engageerde films, waarbij ze hun communistische overtuiging niet onder stoelen of banken staken. Eind jaren 70 werden hun films wat minder politiek en wat meer verhalend. Het is ook in deze periode (eind jaren 70 tot en met eind jaren 80 van de vorige eeuw) dat ze hun beste films gemaakt hebben.

Evenals bij Murnau (zie "Sunrise" (1927) en "City girl" (1930)) speelt de tegenstelling tussen stad en platteland in de films van de gebroeders Taviani een grote rol. Deze tegenstelling is echter anders dan bij Murnau. Bij Murnau staat de grote stad voor progressief maar ook losbandig. Het platteland staat voor conservatief maar ook voor morele waarden. De gebroeders Taviani plaatsen de tegenstelling meer in het licht van de verlichting. In de grote stad is alles rationeel. Op het platteland leeft men nog dichter bij de natuur. Er is nog plaats voor bijgeloof en het besef dat er meer is tussen hemel en aarde dan wat rationeel verklaard kan worden. Hun sympathie bij deze tegenstelling ligt duidelijk bij het platteland. Daardoor zit er vaak een bovennatuurlijk element in hun films, dat we ook bij Zuid Amerikaanse schrijvers als Marquez en Allende aantreffen.

Ook hebben ze bij het filmen vaak oog voor de schoonheid van het landschap. Soms komen ze zelfs dicht in de buurt van mooifilmerij. Zo passeren de landschappen van Sardinië ("Padre Padrone", 1977), Toscane ("La notte di San Lorenzo", 1982 en "Fiorile", 1993) en Sicilië ("Kaos", 1984) de revue.

Na Fiorile (1993) ging de originaliteit van hun films achteruit en dreigde de gebroeders in de vergetelheid te raken, totdat ze met "Ceasar must die" (2012) weer van zich deden spreken.

DATUM: 22 juni 2016

Recensies

DE REGISSEURS

Voor een inleiding op het werk van de gebroeders Taviani, zie het openingsartikel van de aan hen gewijde pagina.

HET VERHAAL

In Italië is 10 augustus de nacht van Sint Laurentius. In deze nacht mag je bij het vallen van een ster een wens doen. Aan het begin van de film wenst een vrouw dat ze haar zoon het verhaal mag vertellen van diezelfde Laurentiusnacht in 1944.

De oorlog loopt op zijn einde, de Amerikanen zijn in aantocht. De Duitsers en de met hen collaborerende fascisten worden steeds wanhopiger. De Duitsers zijn van plan de huizen in het plaatsje San Martino op te blazen, en verordonneren de bewoners zich te verzamelen in de plaatselijke kathedraal. Een groep bewoners vertrouwt het niet en trekt er in het midden van de nacht tussenuit. Het platteland op, de Amerikanen tegemoet. Het is het begin van een gedenkwaardige odyssee.

Aan het eind van de film blijkt dat de moeder het verhaal heeft verteld aan een slapende baby, dus eigenlijk aan zichzelf. En aan ons natuurlijk!

COMMENTAAR

"La notte di San Lorenzo" (1982) is de middelste film van de periode die begint met "Padre Padrone" (1977) en eindigt met "Kaos" (1984), en die algemeen beschouwd wordt als het hoogtepunt van de carrière van de gebroeders Taviani. Toch valt de film een beetje tegen.

De opzet is op zich veelbelovend. Oorlog is per definitie een periode van geweld, maar dit geldt des te sterker voor het einde van een oorlog. De verliezers zijn wanhopig en maken, als een kat in het nauw rare sprongen. Het is dan ook een risicovolle onderneming om in zo'n periode met een groep ongewapende burgers (waarvan sommige oud of zwanger, in elk geval kwetsbaar) door het open veld te trekken. Daar komt nog bij dat het geen echt doelgerichte missie is, want er gaan wel geruchten dat de Amerikanen dichtbij zijn, maar waar precies? In zo'n situatie is men aangewezen op elkaar en zet de gedachte dat het elk moment voorbij kan zijn aan tot reflectie en terugkijken op cruciale momenten uit het eigen leven. Het is ook een situatie waarin zaken geen verder uitstel dulden en lang bewaard gebleven geheimen naar de oppervlakte borrelen.

Het is met andere woorden niet alleen een oorlogsfilm, maar ook een film waarin we kennis maken met het leven van de groepsleden. En daar zit meteen het zwakke punt van de film, want de groep is te groot. Daardoor leren we de mensen niet echt goed kennen en blijft de film teveel hangen in een verzameling losse scenes. Overigens, soms wel hele mooie scenes. Ik noem er drie:

- De scene tijdens de eerste nacht, waarin de weggetrokken bewoners om drie uur 's nachts met spanning wachten op de explosies waarmee hun huizen zullen worden opgeblazen. Een meisje denkt terug aan haar ouderlijk huis, en we zien haar herinneringen aan het huis (van peuter tot puber) in beeld gebracht.
- De scene waarin men besluit om een schuilnaam aan te nemen. Men gaat de kring rond en iedereen moet een schuilnaam voor zichzelf bedenken. De meeste schuilnamen zijn verrassend veelzeggend over de persoon die ze kiest.
- Tot slot de mooiste scene van allemaal. Tijdens de tocht wordt de leden van de groep onderdak verleend bij boeren. Een weduwe en een weduwnaar komen op één kamer terecht (de gastheer denkt dat het een stel is). Op hun oude dag bekennen ze elkaar de liefde die ze als jongelingen eens voor elkaar gevoeld hebben. Afbeelding 1 komt uit deze scene.

DATUM: 26 juli 2013

EIGEN WAARDERING: 7 

La notte di San Lorenzo (1982) on IMDb


Reacties

DE REGISSEURS

Voor een inleiding op het werk van de gebroeders Taviani, zie het openingsartikel van de aan hen gewijde pagina.

HET VERHAAL

De film "Kaos" vertelt 4 korte verhalen van nobelprijswinnaar Luigi Pirandello. Hierna sluit de film af met een epiloog waarin  Pirandello de hoofdpersoon is.

In "De andere zoon" blijft een moeder hopen op een teken van leven van haar naar Amerika geëmigreerde zoons. De op Sicilië achtergebleven zoon keurt ze, ondanks zijn pogingen tot toenadering, geen blik waardig. Aan het eind van het verhaal blijkt dat deze zoon verwekt is tijdens een verkrachting.

In "Maanziekte" blijkt de man van een pas getrouwd paar tijdens volle maan aan een soort toevallen te leiden. Zijn jonge vrouw schrikt daar de eerste keer geweldig van. Als ze haar moeder om raad vraagt, komt deze met een snood plan. Tijdens volle maan zal de man de nacht in de buitenlucht doorbrengen. De vrouw zal een mannelijke bewaker krijgen. Laat dat nou precies de jeugdliefde van de vrouw zijn, aan wie de ouders wegens zijn geringe vermogen geen toestemming hebben gegeven om hun dochter te huwen. De dochter ziet deze mogelijkheid om haar liefde alsnog te consumeren wel zitten (afbeelding 1), maar de minaar krijgt op het laatste moment medelijden met de wettige echtgenoot.

In "De kruik" snuivelt een gigantische aardewerken kruik, juist op het moment dat de olijvenoogst in volle gang is. Er is maar één vakman die de kruik zodanig kan lijmen dat er alsnog olijfolie in opgeslagen kan worden. Deze man repareert de kruik van binnenuit, maar denkt daarbij niet aan zijn bochel. Na afloop van de reparatie zit hij muurvast gevangen in de kruik.

In "Requiem" heeft een groep landarbeiders zich jaren geleden illegaal gevestigd in de buitengewesten van het grondbezit van de baron. Deze is er niet in geslaagd ze van zijn landgoed af te zetten, maar betwist ze wel het recht op een eigen begraafplaats. Als de padre familias van de groep zijn einde voelt nadere lopen de spanningen op.

In "Epiloog" keert de schrijver terug naar zijn geboortedorp op Sicilië (afbeelding 2), om een gesprek te hebben met de geest van zijn overleden moeder.

COMMENTAAR

"KAOS" wordt gerekend tot de betere (zo niet de beste) films van de gebroeders Taviani. Het Siciliaanse landschap is in deze film even schitterend als in "Il gattopardo" (1963, Luchino Visconti). Met name het bergdorp waarvan we tussen de verhalen door steeds een helicopterview krijgen te zien, is werkelijk betoverend. Tegelijkertijd is het landschap echter droger, stoffiger en harder dan in de genoemde film van Visconti. De hardheid van het landschap past daarbij naadloos in de hardheid van het bestaan. "KAOS" gaat niet, zoals "Il gattopardo" over de ene elite die de anders afwisselt. In "KAOS" speelt op de achtergrond van diverse verhalen steeds de strijd van de arme boer / pachter met de grootgrondbezitter een rol. In 1998 hebben de gebroeders Taviani met "Tu ridi" nogmaals een film gemaakt rondom een aantal korte verhalen van Luigi Pirandello. Zoals bij de meeste vervolgfilms kon ook deze nieuwe poging het origineel niet evenaren.

Alle verhalen in de film (behalve, zoals gezegd, de epiloog) zijn gebaseerd op het werk van Pirandello. Is de schrijver de enige rode draad tussen deze verhalen, of is er ook inhoudelijk een thema te ontwaren? Laten we kijken of de titel een hint geeft. De titel "KAOS" verwijst in de eerste plaats naar Cavusu, het Siciliaans geboortedorp van Pirandello. Ook hier komen we dus weer uit bij de schrijver als enig verbindend element.

"KAOS" verwijst echter tevens naar het Griekse "chaos" (Cavusu is een verbastering van dit Griekse woord). "Chaos" staat  voor de toestand die heerste voordat de Goden de wereld geschapen hadden. Ons woord chaos (een ongeordende en ongecontroleerde toestand) is daar later van afgeleid. Hoe interessant deze woordgeschiedenis ook moge zijn, heel veel dichter bij de thematiek van de film bracht zij mij niet. Toch is de film naar mijn mening meer dan vijf losse verhalen.

De eerste twee verhalen ("De andere zoon" en "Maanziekte") gaan over liefde en trouw, en vooral over het feit dat deze zich niet laten dwingen. Zowel de andere zoon als de wettige echtgenoot hebben zowat alles over voor hun moeder resp. hun vrouw. Afwijzing resp. overspel is hun loon. Ondanks dat is er niet echt sprake van een good guy / bad girl verhaal. Zowel de moeder als de vrouw hebben hun reden om de liefde niet te beantwoorden. Misschien niet 100% rationeel (wat kan iemand er nu aan doen dat hij door een verkrachting verwekt is, hij is de dader toch niet), maar wel begrijpelijk.

De laatste twee verhalen ("Requiem" en "Epiloog") staan duidelijk in het teken van de vergankelijkheid van het leven. In "Requiem" staat de padre familias nog net aan de ene kant van de scheidslijn, de moeder in "Epiloog" heeft deze grens enige tijd geleden overschreden ("mijn lichaam was in verval, de dood moest wel op bezoek komen"). Echter ook de schrijver zelf heeft in de epiloog een leeftijd bereikt waarbij hij steeds vaker terugkijkt naar het verleden. Wat dat betreft deed de sfeer van deze epiloog erg denken aan "Wilde aardbeien" (1957, Ingmar Bergman).

"De kruik" is het komisch intermezzo tussen deze twee "blokken" in. Dit intermezzo helt wat mij betreft een beetje over naar het laatste blok. Grootgrondbezitter Don Lollo is zich er van bewust dat het grootste deel van zijn leven achter hem ligt en deze gedachte maakt hem soms wat obstinaat. Als een jongste bediende langsloopt kan hij het niet nalaten om op te merken: "Bezit geen rooie cent, maar toch zal hij mij dik overleven" (alsof geld recht geeft op een lang leven). Hij wordt helemaal met zijn neus op de feiten gedrukt als er aan het einde van het verhaal een nachtelijk feest ontstaat rondom de ambachtsman die gevangen zit in de kruik (Don Lollo kan het niet over zijn hart verkrijgen de kruik opnieuw te breken). Als Don Lollo wakker wordt merkt hij dat zijn jonge minnares het bed verlaten heeft om mee te doen aan het feest. Eenzaam ligt hij daar in zijn bed, buitengesloten op zijn eigen landgoed. Een mooie scene.

De gebroeders Taviani waren van oudsher links georienteerd. Hun debuutfilm "Un uomo da bruciare (a man for burning)" uit 1962 gaat over een man die terugkeert naar Sicilië en daar de boeren probeert te bewegen in opstand te komen tegen hun onderdrukkers. Aan het begin van deze recensie vergeleek ik "KAOS" met "Il gattopardo" en had het ook over de tegenstelling kleine boeren versus grootgrondbezitters die een rol zou spelen. Deze rol is echter verschoven van de centrale verhaallijn (in "Un uomo da bruciare") naar de achtergrond waartegen het verhaal zich afspeelt. Het meest duidelijk is dat in "De kruik" en "Requiem" (in deze verhalen spelen de grootgrondbezitters een essentiële rol), maar ook in "De andere zoon" (waarom emigreert iedereen en masse?) en "Maanziekte" (je dochter uithuwelijken aan de man die haar kan onderhouden, niet aan de man waarvan ze houdt) is de armoede van de kleine boeren op de achtergrond voelbaar. In de verhalen zelf ligt echter veel meer de nadruk op de immateriële, niet economische zaken van het leven. Een gruwel voor de rechtgeaarde comunist, maar een zegen voor de filmliefhebber.

DATUM: 6 augustus 2016

EIGEN WAARDERING: 9 

Kaos (1984) on IMDb

Reacties

REGISSEURS

Zie voor enkele opmerkingen over de gebroeders Taviani, het openingsartikel van de aan hen gewijde pagina.

HET VERHAAL VAN DE FILM

De film begint met het Napoleontische leger dat door Toscane trekt. Tijdens een stop wordt Jean, een soldaat die een schatkist vervoert, verleidt door Elisabetta. De broer van Elisabetta maakt van zijn afwezigheid gebruik de schatkist te stelen. Van een vooropgezette samenwerking is overigens geen sprake. Als de diefstal ontdekt wordt, wordt Jean op het dorpsplein neergezet. De officier van zijn legeronderdeel houdt een toespraak tot de dorpsbewoners waarin hij aankondigt dat Jean ter dood veroordeeld zal worden als de schatkist morgenochtend niet terecht is. Tevens kondigt hij aan dat de dief de kist onder dekking van de nacht kan terugzetten en niet vervolgd zal worden. De scene die hierna volgt is één van de sterkste van de film. Jean luistert aandachtig naar elk geluid, maar tekens blijkt het weer niet iemand die de kist komt terugbrengen, maar bijvoorbeeld een straathond.

Uiteindelijk draait het er op uit dat Jean gefusilleerd wordt en dat Elisabatta zwanger van hem blijkt te zijn. De Benedettis (de familie van Elisabetta) worden door de schat in één slag rijk, en in volgende generaties weten ze die rijkdom om te zetten in (politieke) macht. Ze worden er echter niet geliefder door, getuige hun bijnaam van de Maledettis (de vervloekten). Geld maakt echter niet gelukkig, want de zonde van de roof wordt als een erfzonde van generatie op generatie overgedragen en achtervolgt de zoon van Elisabetta en zijn nakomelingen. Zal de komende generatie aan de vloek van deze erfzonde weten te onkomen?

ANALYSE

De titel van de film is ontleend aan de maand "floreal'. Deze maand was opgenomen in de Franse revolutionaire kalender en duurde van 21 maart tot 21 april. De Franse revolutionaire kalender werd gebruikt van 1793 tot 1805.

De wijze waarop het verhaal wordt verteld is ingenieus. Een gezin is op weg van Parijs naar Toscane, om daar de vader van de man te bezoeken. Gedurende deze autorit (afbeelding 1) verteld de vader aan zijn kinderen zijn familiegeschiedenis. Deze geschiedenis wordt in episodes verteld. We reizen dus zowel door de tijd, als van Parijs naar Toscane. Tussen elke episode komt weer even de auto in beeld en leidt de vader de volgende episode in. Tijdens de laatste episode zijn we in Toscane gearriveerd. Ondanks een verbod zijn de kinderen op de zolder aan het rommelen als ze hun opa de trap op horen komen. Snel verstoppen ze zich in het Franse uniform van Jean dat op zoldert staat. Ze weten hun evenwicht echter niet te bewaren en het uniform komt in beweging. In zijn verwarring denkt hun opa dat hij met de geest van Jean te maken heeft en doet een bekentenis. De jongen vindt het misverstand vooral vermakelijk, het meisje ziet de tragiek er van in (afbeelding 2). 

Episodefilms zijn trouwens geen onbekende in het werk van de gebroeders Taviani. Ook "Kaos" (1984) en "Tu ridi" (1998) kennen deze structuur.

Ik heb het begrip "erfzonde" altijd een raar begrip gevonden. Hoe kan je nu verantwoordelijk zijn voor iets wat je zelf niet gedaan hebt. In deze film wordt het begrip in elk geval aanschouwelijk gemaakt. Zo weet de ene generatie de rijkdom via giften en omkoping om te zetten in politieke macht. De andere generatie (de generatie van de vader, die we tegen het eind van de film als oude man nog ontmoeten) heeft echter meer last dan gemak van de faam van de familie. Door dit  imago ziet niemand hem zoals hij echt is, en ziet niemand de prestaties zoals hij die echt levert. Hij is en blijft een zondagskind. Of ze er nu echter last of gemak van hebben, geen enkele generatie weet zich te onttrekken aan de gevolgen van de diefstal.

DATUM: 2 november 2012

EIGEN WAARDERING: 6

Fiorile (1993) on IMDb

Reacties
Besproken films

- La notte di San Lorenzo (1982)

- KAOS (1984)

- Fiorile (1993)

Bezoek ook de volgende pagina's