Filmklassiekers op het tweede gezicht

 

 

 

 

 

Clip: Oktober (1928)

In de ogen van de communistische ideologie zijn alle godsdiensten hezelfde: opium voor het volk.

Sergeij Eisenstein (1898 - 1948)

Eisenstein zal waarschijnlijk vooral voortleven als de hofleverancier van revolutionaire films vlak na de Russische revolutie. Films als "Staking" (1925), "Pantserkruiser Potemkin" (1925), "October" (1928) en "Oud en nieuw" (1929) zingen allemaal de lofzang op de communistische zaak. En het was een lofzang "uit volle borst". Wat dat betreft is er een verschil met Kalatozov, die propagandistische films maakte omdat de censuur niet anders toeliet. Eisenstein deed het uit volle overtuiging, althans toen nog wel.

In "Oud en nieuw" werd propaganda gemaakt voor de collectivisatie van de landbouw. Hoewel de inhoud van de film dus geheel in lijn lag met de politiek van de communistische partij, kon het artistieke niveau de goedkeuring van Stalin niet wegdragen. Het was te hoog. De carrière van Eisenstein kwam hiermee in de Sovjet Unie in een langdurige impasse terecht. Tijdens deze periode verblijft hij enige tijd in het buitenland en maakt in Mexico het onvoltooid gebleven "Que viva Mexico" (1932).

Weer terug in de Sovjet-Unie maakt hij in het tweede deel van zijn carriète voornamelijk historische drama's over "Alexander Nevski" (1938) en "Ivan de Verschrikkelijke" (1944 en 1958). Mede door de muziek van Prokofiev zijn dit opera-achtige films. Waar het verhaal van  "Alexander Nevski" nog vooral nationalistisch van aard is, kruipt (vooral in het tweede deel) van "Ivan de Verschrikkelijke" ook verkapte kritiek op het regime de film binnen. Ivan blijkt een medogenloze vorst wiens praktijken toch wel verdacht veel op die van Stalin beginnen te lijken. Deze film, die Eisenstein kort voor zijn dood voltooide, kwam dan ook pas in de roulatie na de dood van Stalin.

De carrière van Eisenstein vertoont veel overeenkomsten met die van Visconti. Beiden komen uit een goed nest (Visconti van adel, Eisenstein uit de hogere middenklasse). Beiden maken ze in het begin sociaal geëngageerde films (Visconti neo realstisch, Eisenstein communistische propaganda) om hun carrière te beïndigen met opera-achtige drama's. Tijdens een vakantie in de Baltische staten heb ik in het boek "Baltische zielen" van Jan Brokken een hoofdstuk gelezen over de familie Eisenstein. Michael Eisenstein, de vader van Sergeij, heeft Riga volgebouwd met Jugendstill paleisjes. De jonge Sergeij had een bloedhekel aan zijn vader, die alleen maar mooie huizen voor rijke stinkers bouwde. Hijzelf zou met zijn films de goede zaak gaan dienen. Dankzij de ironie van het lot beïndigde ook hij zijn leven met het afleveren van enkele toch wel elitaire films. 

Qua filmtechniek zal Eisenstein de geschiendenisboeken ingaan als de meester van de montage. Weliswaar was de montage al eerder toegepast door D.W Griffith, maar dat was meer de actiemontage. Denk aan een onschuldige die ter dood veroordeeld is. Door middel van montage worden beelden van de terechtstelling afgewisseld door beelden van degene die weten dat hij onschuldig is en zich naar het executieterrein haasten om dat te vertellen. Door middel van een dergelijke montage (zouden ze op tijd komen?) wordt de spanning verhoogd. Bij Eisenstein is veel meer sprake van wat ik zal noemen de "associatieve" montage. Beelden van boeren die achter een ploeg ploeteren, worden afgewisseld met beelden van een weldoorvoed persoon die aan een middagdutje bezig is. Op deze wijze wordt de associatie van onderdrukking en uitbuiting opgewekt. 

DATUM: 6 september 2012

Recensies

DE REGISSEUR

Voor een inleiding op het werk van Sergeij Eisenstein, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

We schrijven 1905. De sfeer onder de bemanning van het slagschip Potemkin, dat onderdeel uitmaakt van de Zwarte zeevloot, is slecht. Eén van de oorzaken (maar niet de enige) is het in de ogen van de bemanning slechte eten. Als een deel van de bemanning, bij wijze van protest, een maaltijd weigert volgen strenge disciplinaire straffen.  Dit is de druppel die de emmer doet overlopen en er breekt muiterij uit. De muiterij slaagt, maar leider Vakoelintsjoek komt tijdens de schermutselingen om het leven.

De bemanning brengt zijn stoffelijk overschot in de dichtstbijzijnde stad (Odessa) aan wal, waar hij in een tent op de kade wordt opgebaard. De lokale bevolking staat sympathiek tegenover de opstand. Zij betuigt de laatste eer aan Vakoelintsjoek en bevoorraadt via kleine bootjes de Potemkin met allerhande levensmiddelen. Het tsaristisch regime is "not amused" dat de opstand onder matrozen dreigt over te slaan naar het vaste land en stuurt er een regiment Kozakken op uit om de orde te herstellen. Op de trappen die de haven verbindt met het centrum vindt vervolgens een confrontatie van burgers en militairen plaats die leidt tot een massaslachting onder de burgers. Dit is de beroemde trappen-scene.

Ondertussen hebben andere schepen van de Zwarte zeevloot opdracht gekregen om richting Odessa te varen en het rebelse schip Potemkin tot de orde te roepen. De Potemkin vaart deze schepen tegemoet en roept de matrozen van deze schepen op om zich bij hen aan te sluiten. Op het laatste moment geven de matrozen gevolg aan deze oproep en wordt er geen schot gelost.

COMMENTAAR

Het verhaal van Pantserkruiser Potemkin speelt zich af in 1905, een woelig jaar in de Russische geschiedenis. Mede door de voor Rusland slecht verlopen Russisch- Japanse oorlog was er grote onrust in het binnenland, en braken her en der spontane opstanden uit. Als concessie gaf het Tsaristisch bewind een deel van haar absolute macht op en werd er met de "Doema" een soort van parlement geïnstalleerd. Deze concessie kon echter niet verhinderen dat in 1917 de Communistische oktober-revolutie uitbrak, die het definitieve einde inluidde voor de Russische Tsaar.

In 1925 wilden de Communistische machthebbers de 20e verjaardag van de opstand van 1905 herdenken. Zij zagen deze opstand als een soort generale repetitie van hun eigen revolutie. Voor deze herdenking "bestelden" zij een film bij Eisenstein. Eisenstein had met "Staking" (1925) al een zekere naam als regisseur opgebouwd en was bovendien een overtuigd communist (noot 1).

Vanaf het begin was het de bedoeling dat de opstand op de Potemkin één van de episodes van de film zou worden. Deze opstand heeft daadwerkelijk plaatsgevonden. Naast het slechte eten waren de slechte officieren een belangrijke oorzaak van de opstand. Door de oorlog met Japan waren alle ervaren officieren overgeplaatst naar het Oosten ter versterking van de vloot in de Stille oceaan. Gaandeweg nam de fascinatie van Eisenstein met deze episode zodanige proporties aan, dat de episode uiteindelijk de hele film in beslag zou nemen. Daarbij eigende Eisenstein zich wel enige literaire vrijheden toe. Er is in Odessa namelijk wel op burgers geschoten, maar dit heeft nooit plaatsgevonden op de trap van de haven naar het centrum. Aangezien Eisenstein de cinematografische mogelijkheden van deze trap inzag, heeft hij de gebeurtenissen hier naartoe verplaatst. Dit heeft geleid tot de beroemde trappen-scene, die ik zo dadelijk zal bespreken. Deze scene is zo beroemd dat hij een eigen leven is gaan leiden. De desbetreffende trap is tegenwoordig in Odessa bekend als de "Potemkin-trap" (bovenste afbeeldingen rechts)en sommigen denken dat deze scene de realiteit getrouw weerspiegelt.

De trappen-scene van "Pantserkruiser Potemkin" is zo beroemd, dat iedereen die in film geïnteresseerd is er wel van heeft gehoord. De scene is vooral zo beroemd omdat Eisenstein er twee typen montage in gebruikt. Ik zal deze typen resp. de actiemontage en de associatieve- of symbolische montage noemen.

1) Bij de actiemontage worden beelden afgewisseld van verschillende, maar met elkaar in verband staande acties. Deze montagetechniek drukt in filmtaal eigenlijk de woorden "terwijl" of "ondertussen" uit. Deze montagetechniek is niet door Eisenstein uitgevonden, maar gaat terug op D.W. Griffith (en waarschijnlijk nog verder in de tijd). Zo wordt in de film "Intolerance" (Griffith, 1916) iemand onschuldig ter dood veroordeeld. Terwijl de voorbereidingen voor de terechtstelling plaatsvinden, spoeden degenen die op de hoogte zijn van de onschuld van de "dader" zich naar de plek des onheils. Door de beelden van deze twee acties af te wisselen verhoogt Griffith de spanning.

In de trappen-scene worden beelden van soldaten die naar beneden marcheren afgewisseld met beelden van de paniek bij en de verwondingen van onschuldige burgers. Zo zien we eerst een vrouw met bril verschrikt kijken, daarna zien we soldatenlaarzen om vervolgens weer terug te keren naar dezelfde vrouw, haar bril inmiddels doorboort door een kogel (onderste drie afbeeldingen links). Op deze manier benadrukt Eisenstein de verschrikkingen van de slachting. Kroon op het werk van deze actiemontage is het neerschieten van een jonge moeder, die in haar val de wagen van haar baby in beweging zet. Deze babywagen hobbelt vervolgens stuurloos de trap af (bovenste afbeelding links).

2) Bij de symbolische montage worden beelden van een actie afgewisseld met andere beelden die in principe buiten het verhaal staan, maar (als een soort metafoor) een bepaalde interpretatie aan de actie geven. Symbolische montage drukt in filmtaal eigenlijk de woorden "net zoals" of "dit is te vergelijken met" uit. Eisenstein stond aan de wieg van de ontwikkeling van deze montagetechniek. In "Staking" (1925) wisselde hij bijvoorbeeld beelden van het neerslaan van de staking (de actie) af met beelden van het slachten van een koe (de metafoor). In "Pantserkruiser Potemkin" pakt hij het iets subtieler aan. Tegen het einde van de trappen-scene wordt vanaf het slagschip wraak genomen voor de op de trap aangerichte slachting. De opera van Odessa wordt aan puin geschoten. Beelden van deze actie worden afgewisseld met beelden van een leeuw die resp. slaapt, ontwaakt en brult (onderste afbeelding rechts). De leeuw staat hierbij symbool voor het proletariaat dat is ontwaakt en zijn tanden laat zien.

Als je het over "Pantserkruiser Potemkin" hebt, dan heb je het eigenlijk over de trappen-scene. De film dankt 90% van zijn naamsbekendheid aan deze scene. Wat valt er over de rest van de film nog te zeggen? Eigenlijk niet zo veel. De film gebruikt veel close-ups (in de trappen-scene zoals bijv. de vrouw met de bril, maar ook buiten deze scene). Ondanks deze close-ups blijven de personages echter redelijk twee dimensionaal. Niet één karakter wordt echt uitgediept. Dat maakt de film er niet interessanter op, maar is anderszins wel begrijpelijk. Doel van de film is immers de klassenstrijd inzichtelijk te maken, en dan heb je het over groepen en niet over individuen. Eisenstein was dan ook niet zozeer geïnteresseerd in de acteerprestaties van de spelers, een markante kop vond hij belangrijker.

Wat mij opviel was de religieuze ondertoon die in sommige scenes zat. Dat was toch niet echt de communistische partijlijn? Ik doel dan niet in de eerste plaats op de opstand op de Potemkin, waarbij uit het niets opeens een priesterachtige figuur verschijnt die gedurende de hele scene met een kruis loopt te zwaaien. Ik doel dan ook, en misschien wel op de eerste plaats, op de beelden rondom de dode Vakoelintsjoek. Het branden van een kaarsje bij, en het getuige van eerbied aan zijn stoffelijk overschot heeft toch onmiskenbaar iets religieus. Overigens zijn deze serene beelden, waarin Eisenstein de kijker even zijn montagegeweld bespaart, een rustpunt voor het oog.

Opmerkelijk is nog de slotscene, met de op elkaar toe varende oorlogsschepen. Hoewel het uiteindelijk niet tot een schotenwisseling komt, heeft deze scene toch veel weg van wat later de "shootout" in een Western zou worden. En dit in een tijdperk dat de Western eigenlijk nog in de kinderschoenen stond! 

Noot 1: De Stalin jaren waren omstreeks die tijd nog niet echt begonnen. Er heerste derhalve nog geen keiharde censuur die elk tegengeluid onderdrukte. Zie wat dit betreft de film "Aelita" van Yakov Protazanov van een jaar eerder.  Het propaganda-karakter van "Pantserkruiser Potemkin" moet dan ook vooral gezocht worden in het feit dat het een film op bestelling is, gemaakt door een (op dat moment nog) overtuigd communist.

DATUM: 27 april 2015

EIGEN WAARDERING: 8  

Bronenosets Potemkin (1925) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een inleiding op het werk van Eisenstein, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

De film vertelt het verhaal van de Russische revolutie, beginnend bij de februari revolutie en de val van de Tsaar. Via de tijdelijke regering Kerenski komen we uiteindelijk uit bij de oktoberrevolutie en de communistische machtsovername.

COMMENTAAR

Na het succes van "Pantserkruiser Potemkin" (1925) over een opstand in 1905 (de tijd van de Russisch - Japanse oorlog), houdt "Oktober" zich (10 jaar na dato) bezig met de "echte" Russische revolutie van 1917. Het zou tevens het hoogtepunt moeten worden van de associateve montage. 

De hooggespannen verwachtingen werden echter niet waargemaakt. Qua associatieve montage was de algemene opinie dat de film "over the top" was. De regisseur zou zich hebben laten verleiden tot een "l'art pour l'art" waar niemand meer wat van snapte. Verder werd de film door de geschiedenis ingehaald. In 1927 viel Trotski in ongenade bij Stalin, waardoor hele stukken uit de film moesten worden geknipt. Zo ontstond het beeld van een film die aan zijn eigen pretentie ten onder is gegaan. Na met "Oud en nieuw" (1929) opnieuw Stalin tegen de haren in te hebben gestreken raakte de carrière van Eisenstein in een langdurige dip. 

Zonder de film nu volledig te willen rehabiliteren, kunnen wel wat kanttekeningen worden geplaatst bij de sfeer van algehele malaise die om de film is komen te hangen. Zijn de associaties waar de film gebruik van maakt nu echt zo onbegrijpelijk en meer vergezocht dan in "Pantserkruiser Potemkin"? Persoonlijk heb ik daar mijn vraagtekens bij. Ik denk dan bijvoorbeeld aan de vergelijking van Kerenski met een trotse pauw of aan de befaamde "montage of the Gods". In deze laatste montage wordt begonnen met een beeld van Jesus Christus, om via allerlei iconen van andere godsdiensten tenslotte terecht te komen bij een primitief afgodsbeeld uit de prehistorie (zie clip). De boodschap is toch redeijk helder: religie (waar de communistische ideologie nooit veel mee op heeft gehad) mag dan in de loop van de tijd geavanceerder zijn geworden, het voorziet nog steeds in dezelfde basisbehoefte (opium voor het volk) als in lang vervlogen tijden. Opmerkelijk zijn dan wel weer de heen en weer slingerende wierrookvaten die een paar keer in de film terugkomen. Zij geven de film een bepaald ritme waar nou niet direct de afkeer van religie van af straalt. Ook opmerkelijk zijn de aan de klassieke oudheid refererende beelden die een prominente rol in de film spelen (afbeelding 2). De boodschap die de regisseur met deze associatie over wil brengen is mij niet geheel duidelijk. In relatie met het vrouwenbataljon zorgen de beelden op bepaalde momenten zelfs voor een sensuele uitstraling, wat toch opmerkelijk is voor een revolutionaire film.

Bij de Russische revolutie denken we toch in de eerste plaats aan de kruiser Aurora, die het eerste schot loste, en aan Lenin, die uiteindelijk als winaar en machthebber uit de strijd kwam. Dat er in februari al een burgerijke revolutie was geweest en dat er van februari tot oktober een tijdelijke regering onder leiding van Kerenski aan de macht was geweest, is veel minder bekend. De discussies tussen de mensjewieken en de bolsjewieken (noot 1) kon ik mij nog uitsuitend herinneren uit de geschiedenisboekjes van de middelbare school. Kortom, ondanks alle propaganda-elementen (die zeker aanwezig zijn) geeft de film een completer beeld dan de kijker kan halen uit het geromantiseerde "Dr Zhivago" (1965, David Lean). Verder heeft het documentaire achtige karakter van de beelden er voor gezorgd dat, bij afwezigheid van echte archiefbeelden, beelden uit "Oktober" vaak worden ingezet als een soort substituut. Hoezo door de geschiedenis ingehaald?

 

Noot 1: Mensjewieken namen de leer van Marx, waar de geschiedenis onafwendbaar bepaaalde fasen moet doorlopen, zeer letterlijk. Zij waren van mening dat de Russische samenleving zich eerst nog van een agrarische - in een industriële maatschappij diende te ontwikkelen voordat er uberhaupt van een communistische revolutie sprake kon zijn. De bolsjewieken waren niet van plan zolang te wachten en waren van mening dat ze de industriële fase konden overslaan.

 

 

 

DATUM: 1 april 2017

EIGEN WAARDERING: 7

Oktyabr (1928) on IMDb

Reacties

DE REGISSEUR

Voor een inleiding op het werk van Sergeij Eisenstein, zie het openingsartikel op de aan hem gewijde pagina.

VERHAAL EN ANALYSE

"Oud en nieuw" is de laatste film uit de eerste (revolutionaire) periode van Eisenstein. Doordat Stalin de film te kunstzinnig vond, belandde zijn filmcarrière lange tijd in een impasse (althans in de Sovjet Unie). De film is minder bekend dan "Pantserkruiser Potemkin" en "October" en is dan ook pas in 2012 op DVD beschikbaar gekomen. De mening van filmcritici is verdeeld. Sommigen vinden de film mislukt, anderen vinden het het hoogtepunt van zijn eerste periode. Als ik zou moeten kiezen, zou ik meer neigen naar de laatstgenoemde mening. Opvallend is het aantal extreme close ups van mensengezichten. Meestal gaat het hier om karakteristieke koppen van oudere boeren. In "The passion of Joan of Arc" (Carl Theodoor Dreyer;1928) en "Salt for Svanetia" (Mikhail Kalatozov;1930) zien we soortgelijke close-ups. Blijkbaar was dat "in" omstreeks die tijd.

De film gaat over een boerin (Marfa) die de landbouw in haar dorp wil collectiviseren en daarbij de nodige weerstand van de vrije boeren moet overwinnen. De lofzang die gezongen wordt op grootschaligheid en mechanisatie doet ons tachtig jaar na dato een beetje gedateerd aan. Het levert wel mooie scenes op. Zoals de scene met de nieuwe melkmachine, waarvan niemand weet hoe die precies werkt zodat aan het eind iedereen onder de melk zit (laatste afbeelding). Zoals ook de scene met de tractoren die in mooie geometrische figuren over het land rijden. In plaats van schoonzwemmen is dit een soort schoonrijden met tractoren. Ook een leuke scene is het bezoek van de fokstier aan het dorp. De stier wordt, als onderdeel van een soort vruchtbaarheidsritueel, mooi versierd met bloemen en slingers. Deze scene gaat wel een beetje tegen de boodschap van de film in. In plaats van rationele bedrijfsvoering wordt hier een oud ritueel in beeld gebracht, en zeker niet op een afkeurende manier. Zou Stalin daarom zo kwaad geworden zijn?

Wat mij opvalt na het bekijken van een films als deze is dat wij (althans ik) anno 2012 minder moeite hebben bij het scheiden van de boodschap en de artistieke verdiensten van Sovjet propaganda-films dan bij de Nazi propaganda-films van bijv. Leni Riefenstahl. Bij "Oud en nieuw" kijken we naar de filmische kwaliteiten en vergeten even hoeveel mensenlevens de collectivisatie van de landbouw in de Sovjet Unie in de jaren 30 gekost heeft. Bij "Triump des willens" (1935) ben ik nog niet zo ver, ik wil de film geeneens zien. 

PS. Dit fenomeen doet zich trouwens niet alleen voor bij film, maar ook in de schilderkunst. In de eerste helft van 2013 was er een tentoonstelling over Sovjet schilderkunst in het Drents museum en ook daar kunnen we inmiddels naar de schilderijen kijken zonder ons oordeel al te veel te laten leiden door het politieke systeem erachter.

 

DATUM: 9 september 2012

EIGEN WAARDERING: 7

Staroye i novoye (1929) on IMDb

Reacties


DE REGISSEUR

Voor een inleiding op het werk van Eisenstein, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Aangezien het hier een verloren film betreft bestaat geen zekerheid over de precieze verhaallijn. Centraal staan in elk geval Stepok en zijn vader Samokhin (afbeelding 1), die leven op een collectieve boerderij (Kolchoz). Wat vader Samokhin betreft niet naar volle tevredenheid, hij verlangt terug naar de individuele vrijheid van het verleden en beraamt samen met enkele andere ontevreden boeren sabotageacties.

Als hij op bed ligt, vangt zijn zoon flarden van hun gesprekken op. Als goed pionier dient hij de Kolchoz te beschermen, en dit gaat op het laatst zo ver dat hij zijn vader aangeeft bij de autoriteiten. Vader en zoon komen diametraal tegenover elkaar te staan, en in deze confrontatie schiet de vader uiteindelijk zijn eigen zoon dood. 

COMMENTAAR

Eisenstein heeft van 1935 tot 1937 aan Bezhin Meadow gewerkt. Uiteindelijk is de film niet uitgebracht, maar (wegens bezwaren van de autoriteiten) in de archieven beland. Lange tijd werd gedacht dat de film gedurende de Tweede Wereldoorlog verloren was gegaan, maar in de jaren '60 bleek de weduwe van Eisenstein nog materiaal in privébezit te hebben. Van dit materieel is een soort diavoorstelling van 30 minuten gemaakt. Op deze diavoorstelling is de recensie gebaseerd.

Qua verhaal ligt "Bezhin Meadow" in het verlengde van "Oud en nieuw" (1929). Ging het bij "Oud en nieuw" over boerin Marfa die wil meehelpen om de landbouw te collectiviseren, in "Bezhin Meadow" zijn we een aantal jaren verder en is de landbouw al gecollectiviseerd. De Kolchoz dient echter wel verdedigd te worden tegen reactionaire elementen, zelfs als met deze elementen een familieband bestaat. Ook qua stijl hebben de films veel met elkaar gemeen, bijvoorbeeld het frequent gebruik van close ups van verweerde koppen van oude boer(rinn)en (afbeelding 2).    

De titel van "Bezhin Meadow" is ontleend aan een boek van Toergenev, het verhaal zelf is gebaseerd op de lotgevallen van Pavlik Morozov, een jongen uit de Oeral die zijn vader aangaf en vervolgens door zijn familie vermoord werd. Morozov groeide in de Sovjet Unie uit tot een symbool, en ook in de film is Stepok een held. Verklikken van familieleden, en dat nog als een heldendaad zien ook, is misschien wel het ultieme symbool van autoritaire staten. Het betekent namelijk dat iemand nergens meer zichzelf kan zijn, zelfs niet in zijn gezin. In de film (d.w.z. de stills) komt het regelmatig voor dat een gezicht wordt afgebeeld aan de rand van het frame, als zou de betreffende persoon toezicht houden op de actie in de rest van het beeld (afbeelding 3). Of deze symboliek zo door Eisenstein bedoeld is weet ik niet, maar het geeft de situatie wel treffend weer.

Klikken als heldendaad, ideologie die belangrijker is dan familiebanden, je vraagt je af waarom "Bezhin Meadow" in de archieven is verdwenen. Wat waren precies de bezwaren van de communistische autoriteten? Op "Wikipedia" wordt aangegeven dat de autoriteiten van mening waren dat Eisenstein "de klassenstrijd en de strijd tussen goed en kwaad" door elkaar haalt. Een wat cryptische zin, maar ik kan mij er wat bij voorstellen. Het is slechts een kleine stap van "de strijd tussen goed en kwaad" naar het onderwerp religie. Religie was in de Sovjet Unie verboden. Het was "opium voor het volk", terwijl het Marxisme pretendeerde een wetenschappelijke basis te hebben (maar in de praktijk al snel religieuze trekjes kreeg). Formeel zit de film helemaal op de partijlijn. In een subplot wordt een kerk leeggehaald om voortaan dienst te doen als club- / buurthuis. Materieel (qua sfeer en beeldtaal) vertelt de film een heel ander verhaal. De oude mensen in de film hebben het uiterlijk van een apostel en de jonge mensen die helpen bij het ontruimen van de kerk wekken niet de indruk het icoon dat ze naar buiten dragen zeer verwerpelijk te vinden. Ze lijken meer van plan het een ereplekje in hun huis te geven.

Op het gevaar af voor amateur-psycholoog uitgemaakt te worden, denk ik dat de diepere oorzaak gezocht moet worden in het veranderende wereldbeeld van Eisenstein zelf. De overtuigde revolutionair van "October" (1927) bestond niet meer. Qua verhaal volgt hij in "Oud en nieuw" (1929) en (na een Mexicaans uitstapje) "Bezhin Meadow" (1937) nog trouw de partijlijn, maar zijn toegenomen twijfel sijpelt onvermijdelijk door in de beeldtaal. Door het verhaal te verplaatsen naar het verleden ("Alexander Nevski" (1938)) weet hij een comeback te maken, maar deze truc is in "Ivan de Verschrikkelijke" (1944 en 1958) ook uitgewerkt.

DATUM: 25 juli 2015

EIGEN WAARDERING: 7

Bezhin lug (1935) on IMDb


Reacties

DE REGISSEUR

Voor een inleiding op het werk van Sergeij Eisenstein, zie het openingsartikel op de aan hem gewijde pagina.

VERHAAL EN ANALYSE

Go tell all in foreign lands that Russia lives! Those who come to us in peace will be welcome as a guest. But those who come to us sword in hand will die by the sword! On that Russia stands and forever will we stand!

Met deze quote eindigt de film. Het geeft ook meteen voor een belangrijk deel het karakter van de film aan. Wellicht niet gemaakt als oorlogspropaganda, maar een aantal jaren nadien wel als zodanig gebruikt, toen de Duitsers in 1941 het Molotov - Ribbentrop verdrag braken en Rusland binnenvielen. Het verhaal leent zich hier uiteraard ook perfect voor. Het gaat over de strijd van Alexander Nevski (1220 - 1263) tegen Teutoonse ridders vanuit Duitsland. Het verhaal speelt in een tijd dat Rusland vanuit het Oosten belaagd werd door Mongoolse troepen en vanuit het Westen door Duitse ridders. Ridders die trouwens de voorvaderen waren van de landadel die zich tot WO I in de Baltische staten zou handhaven. Hoogtepunt van de strijd is de slag op het ijs uit 1242. Alexander lokt de ridders het ijs van het Peipus meer op, waar ze (met hun zware wapenuitrusting) doorheen zakken (afbeelding 1). Velen vinden deze slag op het ijs ook het hoogtepunt van de film. Ikzelf begin mij bij dergelijke langdurige veldslag-scenes al snel te vervelen. Ondanks alle opwinding is het namelijk in essentie steeds hetzelfde. Schoolvoorbeeld van een dergelijke te lang uitgesponnen scene is wel de veldslag uit de Napoleontische oorlog in "Oorlog en vrede" van Sergeij Bondarchuk.

"Alexander Nevksi" is veel ééndimensionaler als "Ivan de verschrikkelijke". Met uitzondering van een komische noot in de vorm van een subplot waarin twee mannen dingen om de hand van één vrouw (afbeelding 2), is het één en al nationalistische pathos wat de klok slaat. De film verhoudt zich ongeveer tot "Ivan de verschrikkelijke" zoals in het oeuvre van Kurosawa "Kagemusha" (1980) zich verhoudt tot "Ran" (1985), de eerdere film is niet meer dan een generale repetitie voor de latere film.

Als men toch al niet gecharmeerd is van de film beginnen andere dingen sneller te irriteren. Zo lijken de helmen van de Duitse ridders verdacht veel op emmers afgeplakt met zilverpapier. De ijsschotsen tijdens de slag op het ijs lijken wel piepschuim. Als een film goed is dan kijk je soms met een zekere vertedering naar de in onze, door computeranimaties verwende, ogen wat amateuristische vormgeving. Is de film wat minder dan wordt opeens op alle slakken zout gelegd. Misschien niet helemaal terecht, maar dit is in mijn ogen gewoon één van de mindere Eisenstein films. Deugt er dan helemaal niets aan de film? Jazeker wel, de muziek van Prokofiev is geweldig en slechts overtroffen door zijn muziek voor "Ivan de verschrikkelijke".

DATUM: 27 september 2012

EIGEN WAARDERING: 6

Alexander Njefski (1938) on IMDb

Reacties