Filmklassiekers op het tweede gezicht

 

 

 

 

Clip: Ladri di biciclette (1948)

Antonio voelt zich voor de ogen van zijn zoon ontmaskert en vernedert. Zelden is het verdriet van een vader zo indringend in beeld gebracht. Slechts de clip bij "Late spring" (1949, Yasujiru Ozu) is vergelijkbaar. 

Clip 1: Umberto D (1952)

Bij nader inzien is Umberto D toch te trots om te bedelen.

Clip 2: Umberto D (1952)

De toestand van Maria is nauwelijks rooskleuriger dan die van Umberto, maar ... zij heeft de veerkracht van de jeugd.

Vittorio De Sica (1901 - 1974)

Vittorio De Sica begon zijn carrière als acteur. Martin Scorsese weet in zijn documentaire over de Italiaanse film "il mio viaggo in Italia" (1999) te vertellen dat het vooral zijn vader was die graag wilde dat de Sica de filmindustrie in ging, zelf wilde hij liever accountant worden (meestal is het andersom). Zijn vader had gelijk want in de Italiaanse film van voor de oorlog was hij een echte ster in comedy films als "I will give a million" (1935, Mario Camerini, De Sica speelt een miljonair die zich uitgeeft voor landloper om te kijken hoe de mensen hem dan behandelen), "Il signor Max" (1937, Mario Camerini, De Sica speelt een playboy op vakantie die verliefd wordt op een meisje dat niet weet hoe rijk hij is) en "Rose scarlatte" (1940, Guiseppe Amato samen met Vittorio de Sica, De Sica speelt een echtgenoot die zijn vrouw benadert als minnaar om haar huwelijkstrouw te testen). Martin Scorses noemt Vittorio de Sica zelfs de Italiaanse Gary Grant. 

Na de oorlog lag de Italiaanse filmindustrie in duigen. Italiaanse regisseurs gingen noodgedwongen de straat op (er waren geen studio's) en werkten met amateurs als acteur. Ze maakten echter van de nood een deugd en het Neo realisme was geboren. Deze filmstroming was geen droomfabriek, maar liet het leven zien zoals het werkelijk was (en het was niet altijd leuk in het Italië van na de oorlog).

Vittorio de Sica was één van de meest vooraanstaande regisseurs van het neo realisme. Ik durf zelfs te beweren dat hij met "Sciuscia / de schoenpoetsertjes" (1946), "ladri di biciclette / fietsendief" (1948) en "Umberto D" (1952) de meest overtuigende trilogie van alle neo realistische regisseurs op zijn naam zette. Overigens moet Cesare Zavattini, die voor de laatste twee films het scenario schreef, minimaal een deel van de credits krijgen.

Op een gegeven moment wilden de Italianen, tot opluchting van Hollywood, toch weer luchtiger films zien. Het neo realisme was op zijn retour en de met deze stroming verbonden regisseurs sloegen noodgedwongen een nieuwe richting in. De Sica werd de regisseur van Sophia Loren. Hij maakte met haar goede films ("La ciociara" (1960)) en mimder goede films ("ieri, oggi, domani" (1963)).  Hij maakte met haar ook zijn episode in de episodefilm "Boccacio 70" (1962). "Boccacio 70" geeft trouwens een mooi overzicht van de relatie tussen Italiaanse regisseurs en vrouwelijke filmsterren in de jaren '60. Naast de De Sica / Loren combinatie speelt in de episode van Fellini Anita Ekberg mee (met wie hij ook "La dolce vita (1960) had gemaakt) en in de episode van Visconti treffen we Romy Schneider aan (met wie hij later "Ludwig" (1972) zou maken).

Recensies

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van de loopbaan van Vittorio De Sica, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Antonio zit zonder werk. Op een dag kan hij een baan krijgen als plakker van reclameposters, maar daar heeft hij wel een fiets voor nodig. Het probleem is dat hij, om de eindjes aan elkaar te knopen, zijn fiets beleend heeft. Zo'n gouden kans kan je niet laten liggen. Het beddengoed wordt van het bed gehaald en bij de lommerd geruild voor de fiets (afbeelding 1, de lakens zijn omgeruild voor de fiets).

Het noodlot slaat al snel toe. Als de fiets gestolen wordt staat ook de baan op het spel. Samen met zijn zoon Bruno struint Antonio de hele dag door Rome. Als hij de dader gevonden denkt te hebben kan hij het bewijs niet leveren.

Ten einde raad besluit hij zelf een fiets te stelen. Voor de ogen van zijn zoon wordt hij gepakt.

COMMENTAAR

Neo realistische films proberen de realiteit van alledag in beeld te brengen. Ze hebben daarom vaak een wat documentaire achtig stijl. Zo niet bij De Sica. Zijn verhalen zijn altijd duidelijk bedacht en in scene gezet maar de moraal van het verhaal is helder. In "Ladri di biclette" krijgt zo iets simpels als een fiets een enorme importantie. De baan van de man en daarmee het welzijn van een gezin is er direct van afhankelijk. 

Het verhaal dat "Ladri di buciclette" vertelt is overzichtelijk. Het bestaat uit drie delen.

- De fiets van de man wordt gestolen.
- De zoektocht naar de fiets.
- De man steelt zelf een fiets.

Over elk van deze delen een opmerking.

Ht eerste deel is indrukwekkend. De mate waarin Italië aan de grond zit na de Tweede Wereldoorlog wordt met een aantal rake observeringen in beeld gebracht. Ik denk dan aan de manier waarop werkloze mannen (waaronder Antonio) zich elke dag verzamelen in de hoop dat ze zich als dagloner kunnen verhuren. Dit beeld zou later ook in "On the waterfront" (1954, Elia Kazan) worden gebruikt. Volgende beeld dat op de netvlies blijft branden is de scene bij de lommerd. de verpande lakens (alleen al het idee) worden opgeborgen in manshoge stellingen. Het lijkt wel of heel Italië zaken doet met de bank van lening. Ten slotte de baan van Antonio. Zelf zo arm als een luis, moet hij posters opplakken van de diva Rita Hayworth (afbeelding 2, het gebruik van de fiets), de tegenstelling kan niet groter zijn. Ook dit beeld zou overigens navolging krijgen. In "The Shawshank redemption" (1994, Frank Darabont) vergapen de ook niet erg gepriviligeerde gedetineerden zich aan dezelfde Rita Hayworth. 

In het middenstuk zwerven Antonio en Bruno door Rome op zoek naar de gestolen fiets. In dit deel speelt het dagelijkse stadsleven een grote rol. De film krijgt daarmee trekjes van klassieke "stadsfilms" als "Berlin, die Sinfonie der Grossstadt" (1927, Walther Ruttmann) en "Menschen am Sonntag" (1930, diverse regisseurs), zonder het niveau van deze films in dat opzicht te halen. Er is echter wat anders, wat er in het middenstuk bijkomt. Vanaf het middenstuk is "Ladri di biciclette" niet alleen een film over de strijdt tegen de armoede, maar ook een vader - zoon film. Het is duidelijk dat Vittorio de Sica goed naar "The kid" (1921, Charlie Chaplin) heeft gekeken. De interactie tussen deze twee is geweldig. We zien hoe de vader op een gegeven moment uit pure frustratie zijn zoon een klap geeft, en daar meteen spijt van heeft. We zien hoe de vader zijn zoon uiteindelijk beloont voor zijn goede hulp met een bezoekje aan een restaurant, terwijl het huishoudbudget dat natuurlijk helemaal niet toestaat. De zoon mag zelfs een klein glaasje wijn drinken, wat voor Italianen misschien wel zoiets betekent als een initiatierite richting volwassenheid.

Aan het eind van de film is de vader de wanhoop nabij. Als hij geen fiets heeft, heeft hij binnenkort ook geen werk meer. In Rome wordt op dat moment een voetbalwedstrijd gespeeld en in de buurt rondom het stadion staan overal losse fietsen. Zijn oog valt op een alleenstaande fiets die tegen een woning is geparkeerd (afbeelding 3, het stelen van de fiets). Op een gegeven moment wordt de verleiding te groot. Hij wandelt quasi nonchalant naar de fiets toe en grijpt zijn kans. Natuurlijk komt de bewoner van het huis meteen uit zijn deur rennen en begint (het Italiaanse equivalent van) "Houdt de dief" te roepen. Voor de vader het weet rent een hele groep mensen achter hem aan en wordt hij van de gestolen fiets gesleurd. Als de rechtmatige eigenaar ziet dat de vader een zoon bij zich heeft, besluit hij er verder geen werk van te maken. Dit betekent echter zeker niet dat de vader geen straf krijgt. In de laatste beelden zien we vader en zoon meelopen in de massa die uit het voetbalstadion loopt. Terwijl bij de vader de tranen over zijn wangen lopen, grijpt de zoon zijn vader bij de hand. De rollen zijn totaal omgedraaid. Zelden is verdriet zo intens in beeld gebracht. Ik moest terugdenken aan de laatste scene van "Late spring" (1949, Yasujiru Ozu) waarin een vader triest een appeltje schilt nadat hij terugkomt van de bruiloft van zijn dochter en voor het eerst alleen thuis is. In "Ladri di biciclette" heeft het verdriet van de vader niets te maken met het feit dat hij zijn zoon fysiek kwijt is (die loopt immers naast hem), maar met het feit dat hij in zijn ogen heeft afgedaan als rolmodel voor zijn zoon. Ik heb van deze laatste scene een clip opgenomen.

DATUM: 20 juli 2018

EIGEN WAARDERING: 9

 

Ladri di biciclette (1948) on IMDb


Reacties

DE REGISSEUR

Voor een overzicht van de loopbaan van Vittorio De Sica, zie het openingsartikel van de aan hem gewijde pagina.

HET VERHAAL

Umberto D is een gepensioneerde ambtenaar. Zijn pensioen is aan de magere kant, zelfs zo mager dat hij een huurschuld voor zijn kamer heeft opgelopen. De hospita dreigt hem op straat te zetten, waarna hem nog slechts het armenhuis rest. De vraag is dan bovendien of hij zijn geliefde hondje Flike bij zich mag houden.

COMMENTAAR

Samen met "Ladri di biciclette" (1948) is "Umbert D" (1952) één van de meesterwerken van het neo realisme. De thematiek van beide films (armoede en eer of nog beter waardigheid) vertoont dan ook grote overeenkomsten. De manier waarop deze thema's ingevuld worden verschilt echter per film.

Waar de situatie van Antonio in "Ladri di biciclette" weinig rooskleurig was (elke dag verzamelen met een heleboel lotgenoten in de hoop een klusje voor één dag te kunnen scoren), is die van Umberto hopeloos. Hij is gepensioneerd en zal het met zijn (karige) pensioen moeten doen, kans op een baan is er op zijn leeftijd niet. De film begint weliswaar met een betoging van gepensioneerden voor een hoger pensioen, maar dat is een nogal halfslachtig gebeuren. Als de stadsbus komt aanrijden wijken de betogers netjes uiteen en als de politie een eind aan de betoging maakt is Umberto niet kwaad op de politie maar op de organisatoren, omdat die hadden verzuimd een vergunning te regelen (waardoor we meteen zien dat Umberto een echte ambtenaar is). 

Er zijn nog een paar andere dingen op te merken over de armoede. Ten tijde van "Ladri di biciclette" was er een algehele economische malaise. "Umberto D" speelt een aantal jaren later, en de economie begint voorzichtig op te krabbelen. Echter niet alle groepen profiteren evenveel van deze opleving, en met name de gepensioneerden staan met lege handen. Er blijkt bovendien niet heel veel solidariteit in de Italiaanse maatschappij aanwezig tussen de groepen die wel profiteren en de groepen die niet profiteren. Dit alles wordt in "Umberto D" gepersonificeerd door de hospita (noot 1), een vreselijke vrouw waarvan het harde gezicht nog eens geaccentueerd wordt door geblondeerd haar. Deze hospita leidt een soort dubbelleven. Aan de ene kant probeert ze de schone schijn op te houden door culterele avondjes te organiseren. Aan de andere kant ziet ze er geen been in om een oude man financieel uit te wringen door de huur te verhogen en bovendien zijn kamer overdag per uur te verhuren aan verliefde stelletjes als Umberto in de stad is. Afbeelding 1 laat mooi de twee kanten van deze hospita zien. Naast haar haar respectabele verloofde met aan de rand van de afbeelding een erotische filmposter die symbool staat voor de manier waarop zij vreemdgaan faciliteert (en er aan verdient).

In "Ladri di biciclette" wil de vader vooral niet afgaan in de ogen van zijn zoon (hetgeen uiteindelijk toch gebeurd). In "Umberto D" heeft Umberto zijn hond Flike, maar in de ogen van een hond zal een baasje niet snel "afgaan". Het is vooral voor zichzelf dat Umberto zijn eigen waardigheid wil ophouden. In een beroemde scene overweegt Umberto te gaan bedelen, maar kan het uiteindelijk niet over zijn hart verkrijgen. Hij laat Flike mooi zitten met een pet in zijn bek, maar als er een oud collega aankomt schaamt hij zich er voor dat hij zijn hond de kastanjes uit het vuur laat halen. Ik heb van deze scene een clip toegevoegd. In de loop van de film loopt Umberto een aantal oud collega's tegen het lijf.  Allemaal proberen ze het gesprek zo snel mogelijk te beëindigen en vluchten ze als het ware van Umberto weg. Over de interpretatie van deze scenes verschillen de meningen. De ene recensent ziet het als een gebrek aan solidariteit met een inmiddels verarmde ex collega, de ander ziet het als een indicatie dat Umberto in zijn werkende tijd niet altijd een even fijne collega is geweest.

In het huis van Umberto werkt het hulpje in de huishouding Maria. Ook zij zit in de problemen, ze is zwanger maar weet niet van welk vriendje. In tegenstelling tot Umberto heeft zij haar leven nog voor de boeg. Haar jonge leeftijd geeft haar een veel grotere veerkracht dan Umberto. In een ongebruikelijk lange scene (het gaat hier immers om een bijrol) zien we Maria  's morgens opstaan, en terwijl zij de koffie bereidt is ze alleen met haar zorgen. Een straatkat speelt een prominente rol in deze scene (zie bijgevoegde clip). Misschien dat ik nu teveel interpreteer, maar het zou me niet verbazen als De Sica (door Umberto met een hondje te associëren en Maria met een kat) het veerkrachtiger en onafhankelijker karakter van Maria wilde benadrukken. 

Bij "Ladri di biciclette" werd een relatie gelegd naar "The kid" (1921, Charlie Chaplin). Weliswaar ontbreekt bij "Umberto D" een eenduidige relatie met een Chaplin film (Charlie Chaplin heeft bij mijn weten nooit de film "The dog" gemaakt) maar de overeenkomsten met het Chaplin oeuvre zijn onmiskenbaar.  Ook Vittorio de Sica wist meesterlijk te laveren tussen emotie en sentimentaliteit. In Umberto D is de nodige humor verwerkt, maar deze humor is altijd "bittersweet". Ik noemde al de scene waarin Umberto vergeefs probeert de bedelen. Ik kan daar aan toe voegen de scene waarin Umberto een zware griep simuleert om een paar dagen kost en inwoning te "scoren" in het ziekenhuis (afbeelding 2).

 

Noot 1: Ook dit is een verschil tussen "Umberto D" en "Ladri di biciclette". In de fietsendief is de economische malaise abstract. Nergens in de film komt een tirannieke baas voor. In "Umberto D" wordt de tweedeling in de maatschappij wel van een gezicht voorzien, namelijk dat van de hospita.

DATUM: 20 juli 2018

EIGEN WAARDERING: 10  

Umberto D. (1952) on IMDb

Reacties